ជាតំបន់ប្រភេទដីក្រហម អមដោយភ្នំតូចធំ ព្រៃព្រឹក្សា ដំណាំ និងបន្លែបង្ការដេសដាសនៅតាមដងផ្លូវ ស្ថិតនៅភូមិភាគឦសាន្តនៃប្រទេស ដំណាំកសិ-ឧស្សាហកម្ម ដូចជាដំណាំកៅស៊ូជាដើម បានរីកដុះដាលលើដីចម្ការធំៗនៅក្នុងខេត្តរតនគិរី និងខេត្តមណ្ឌលគិរី។
ប៉ុន្តែ ក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចមួយចំនួននៅខេត្តទាំងពីរនេះ បាននាំគ្នាងាកមកដាំបន្លែបង្ការបែបសរីរាង្គ សម្រាប់បរិភោគជំនួសការប្រើប្រាស់បន្លែនៅលើទីផ្សារ និងងាកចេញពីការធ្វើកសិកម្មបែបចម្ការវិលជុំផងដែរ។
សម្បុរសណ្តែកបាយ និយាយមួយៗ ជនជាតិដើមភាគតិចកាចក់ មកពីស្រុកអណ្តូងមាស ខេត្តរតនៈគិរី លោក សា រ៉ាផាំ រៀបរាប់ថា កាលពីដើមឡើយ បន្លែបង្ការផ្សេងៗ ជនជាតិដើមភាគតិចតែងដាំដុះនៅក្នុងដីសហគមន៍ ជាប្រភេទចម្ការវិលជុំទាំងស្រុង។
លោកបន្តថា ការដាំដុះរបៀបនេះ មិនគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់បរិភោគក្នុងមួយឆ្នាំៗឡើយ ប៉ុន្តែ បច្ចុប្បន្ន លោកថា ជនជាតិដើមភាគតិចកាន់តតែច្រើន ងាកមកដាំបន្លែ និងផ្លែឈើបែបសរីរាង្គលើដីចម្ការផ្ទាល់ខ្លួនសម្រាប់បរិភោគក្នុងគ្រួសារជំនួសវិញ។
បុរសវ័យចំណាស់ដដែលនេះ និយាយថាការដាំបន្លែបែបសរីរាង្គជាលក្ខណៈគ្រួសារសម្រាប់បរិភោគ គឺធានាសុវត្ថិភាពជាង បន្លែនៅលើទីផ្សារ ពិសេសបន្លែដែលនាំចូលពីក្រៅប្រទេស។
លោកបន្ថែមថា៖ «យើងកាត់បន្ថយដូចថា យើងទិញដំណាំពីស្រុកគេ ដូចថាគេលក់ហ្នឹង វាមានជាតិគីមីអីចឹងណា។ ខាងសេដាកហ្នឹង គេមកបង្រៀន តាមភូមិតាម តាមឃុំគេមក ឱ្យយើងរៀន ធ្វើជីធម្មជាតិ។ យើងដាំដោយមិនប្រើជីគីមីទេ»។
មិនខុសគ្នានេះ ពលរដ្ឋជនជាតិដើមភាគតិចគ្រឹង លោក យ៉ាន់ សារុំ និយាយថា នៅក្នុងភូមិរបស់លោក ចាប់ផ្តើមមានជនជាតិដើមភាគតិចកាន់តែច្រើន ចាប់ផ្តើមងាកមកដាំបន្លែផ្លែឈើបែបសរីរាង្គសម្រាប់បរិភោគក្នុងគ្រួសារ។ លោកបន្តថា បន្លែទាំងនោះ មានដូចជា សណ្តែកកួ ស្ពៃ ទ្រប់ ត្រឡាច ននោង ត្រកួន ជាដើម ដោយថាជំនួស ឱ្យការដាំដុះបែបចម្ការវិលជុំ ឬ របរបែបប្រពៃណី និងជំនួសការទិញបន្លែ ផ្លែឈើនៅលើទីផ្សារតែម្តង។
លោក យ៉ាន់ សារុំ មានប្រសាសន៍ថា៖ «ខុសត្រង់ថា យើងដាំខ្លួនឯង វាងាយស្រួល មិនពិបាកទិញគេ។ ទីមួយ វាសុវត្ថិភាព ព្រោះសរីរាង្គ យើងអត់ប្រើគីមី។ ពីមុន យើងដាំអាបន្លែលាយជាមួយស្រូវហ្នឹង ដល់ពេលអស់ទៅ យើងមិនទិញតាមម៉ូតូ។ បាទ! អាហ្នឹងរបស់គីមីសុទ្ធហ្មង។ តាំងពីអង្គការមកបង្រៀនមក ដល់ពេលវាស្រួលត្រង់ថា វាអស់បន្លែ យើងដាំចម្រុះហ្នឹង យើងដាំបន្តទៀត។ យើងហូបបន្លែហ្នឹងបន្តទៀត ហើយចប់បន្លែមួយហ្នឹងហើយ យើងដឹងទៀតអីចឹងទៅ»។
ចំណែកពលរដ្ឋជនជាតិដើមភាគតិចមួយចំនួននៅខេត្តមណ្ឌលគិរីវិញ ក៏បានងាកមកដាំដុះបន្លែផ្លែឈើបែបសរីរាង្គនេះច្រើនដែរ ដោយមានការណែនាំពីមន្ត្រីជំនាញរបស់អង្គការសេដាក និងការយល់ដឹងពីសុខភាពផងដែរ។
និយាយបណ្តើរៗ ភ្នែកមើលទៅចម្ការក្រូចវល្លិ៍ ឬចម្ការផាសិន និងបន្លែនៅជុំវិញផ្ទះរបស់ខ្លួនផងនោះ ជនជាតិដើមភាគតិចពូនង លោក លី ឡាំ រៀបរាប់ថា ការដាំបន្លែផ្លែឈើជាលក្ខណៈគ្រួសារ និងដាំបែបសរីរាង្គផង គឺមានប្រយោជន៍ដល់គ្រួសារច្រើន។
លោក លី ឡា ប្រាប់ថា ផលប្រយោជន៍ទាំងនោះ ដូចជាជួយឱ្យគ្រួសារមានបន្លែផ្លែឈើដែលគ្មានជាតិគីមីសម្រាប់បរិភោគគ្រប់គ្រាន់ និងអាចរកចំណូលបានខ្លះផង ម្យ៉ាង ដើម្បីជៀសវាងការពឹងផ្អែកលើកសិកម្មបែបប្រពៃណីបន្តទៀត។
លោកបន្ថែមថា៖ «យើងសំណូមពរថាយើងគាំទ្រផលិតផលខ្មែរ យើងមិនឱ្យពលរដ្ឋហូបរបស់វៀតណាម ខ្លាចរបស់វៀតណាមវាប៉ះពាល់សុខភាពទៅ មកបន្ទោសផលិតខ្មែរ។ អីចឹងសំណូមពរ កុំសូវដឹករបស់វៀតណាមចូល»។
កសិករមួយរូបទៀត លោក រ៉យ ទើប ដែលកំពុងដាំដំណាំបែបសរីរាង្គនៅស្រុកពេជ្រាដា ខេត្តមណ្ឌលគិរី ឱ្យដឹងថា លោកបានដាំបន្លែផ្លែឈើមួយចំនួននៅក្នុងចម្ការកាហ្វេរបស់ខ្លួនតាមបែបសរីរាង្គ ដោយមិនប្រើថ្នាំឬជីគីមីទេ។ លោកគ្រោងនឹងពង្រីកការដាំដំណាំហូបផ្លែ ដូចជាផ្លែប័រ និងបន្លែឱ្យបានច្រើនបន្ថែមទៀតនៅឆ្នាំនេះ ដើម្បីបំពេញតម្រូវការក្នុងគ្រួសារ។
លោក រ៉យ ទើប ៖ «បាទ! ដាំខ្លួនឯង ដូចថា ធានាគុណភាពអីចឹងដែរណា»។
អង្គការសមាគមខ្មែរលើ ដែលធ្វើការជិតស្និទ្ធជាមួយក្រុមជនជាតិដើមភាគតិចនៅភាគឦសានកម្ពុជា បានឱ្យដឹងថា នៅខេត្តរតនគិរីនិងខេត្តមណ្ឌលគិរី មានជនជាតិដើមភាគតិច ដូចជា ជនជាតិពូនង(ព្នង) ទំពួន ចារ៉ាយ គ្រឹង កាវ៉ែត លន់ កាចក់ កួយ និងជនជាតិព្រៅ ដែលមានចំនួនប្រមាណជាង ១០ម៉ឺននាក់ ។
របាយកាណ៍មន្ទីរកសិកម្មខេត្តមណ្ឌលគិរី ឆ្នាំ២០១៧ ឱ្យដឹងថា ផ្ទៃដីប្រមូលផលបន្លែគ្រប់មុខ មានចំនួន ៤៧៩ហិកតា ដោយទិន្នផលក្នុងមួយហិកតាទទួលផលបានជាង ២តោន។
អនុប្រធានការិយាល័យក្សេតសាស្ត្រ នៃមន្ទីរកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ ខេត្តមណ្ឌលគិរី លោក សេង សៅ មើលឃើញថាទំហំនៃការដាំដុះបន្លែបង្ការជាលក្ខណៈគ្រួសារ និងបែបសរីរាង្គ គឺមានការកើនឡើង ប៉ុន្តែ ការដាំដុះទាំងនោះ គឺបានតែនៅរដូវវស្សាប៉ុណ្ណោះ ដោយរដូវប្រាំងជួបបញ្ហាកង្វះទឹកស្រោចស្រព។
ប្រភពដដែលនេះនិយាយថា ខាងលោកមិនទាន់មានទិន្នន័យអំពីផ្ទៃដី និងចំនួនគ្រួសារដែលដាំបន្លែផ្លែឈើសម្រាប់បរិភោគច្បាស់លាស់នោះទេ ប៉ុន្តែ លោកថា ការដាំបន្លែ អាចក្នុងមួយភូមិមានប្រមាណ ៣០គ្រួសារ ចំណែកដំណាំហូបផ្លែ ជនជាតិដើមភាគតិចដាំស្ទើរទាំងអស់។
លោក សេង សៅ និយាយថា៖ «សម្រាប់ខ្ញុំផ្ទាល់ ក៏ដូចជាមន្ទីរហ្នឹង គិតថា វាជាការប្រសើរ ដោយថា កាត់បន្ថយចំណាយ និងបង្កើនចំណូល។ មួយទៀត ទាក់ទងនឹងសុខភាពផ្ទាល់ និងក្រុមគ្រួសារ។ យើងចុះមូលដ្ឋានផ្ទាល់សម្រាប់អ្នកដាំដុះ ហើយនឹងដៃគូសហការយើង។ តាមរយៈ NGO និងក្រុមហ៊ុនហ្នឹង យើងនឹងផ្តល់ពូជ ផ្តល់វគ្គបណ្តុះបណ្តាល ការតាមដានអីដល់គាត់»។
អនុប្រធានការិយាល័យដដែលនេះ អះអាងថា ខាងលោកនឹងចុះស្រង់ទិន្នន័យនៃការដាំដុះនេះឱ្យបានច្បាស់លាស់ ហើយនឹងឱ្យមន្ត្រីជំនាញចុះជួយណែនាំដល់ពលរដ្ឋអំពីការដាំដុះនេះបន្ថែមទៀតផងដែរ។
របាយការណ៍នានារួមទាំងអង្គការសមាគមខ្មែរលើ បានឱ្យដឹងថា រយៈពេលប្រមាណ ១០ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ភាគច្រើននៃជនជាតិដើមភាគតិចនៅខេត្តទាំងពីរនេះ បានបោះបង់មុខរបរបែបប្រពៃណីដូចជាចម្ការវិលជុំ និងការពឹងផ្អែកអាស្រ័យលើអនុផលព្រៃឈើឬ ធនធានធម្មជាតិ ដោយងាកមកធ្វើកសិកម្មតាមបច្ចេកទេស ឬបែបសរីរាង្គ ជាដើម។
ទីប្រឹក្សាអង្គការសេដាក លោក យ៉ង សាំងកុមារ មានប្រសាសន៍ថា បច្ចុប្បន្ន ជនជាតិដើមភាគតិចនៅភូមិភាគឦសាន ត្រូវសម្របខ្លួនក្នុងការរស់នៅទៅតាមស្ថានភាពមួយថ្មីខុសពីមុន។
លោកថា ពីមុន ជនជាតិភាគតិច អាចរស់ពឹងអាស្រ័យលើផលអនុផលព្រៃឈើ ធនធានធម្មជាតិ និងរបរប្រពៃណីរបស់ខ្លួនបាន ប៉ុន្តែ បច្ចុប្បន្ន ពួកគេត្រូវកែប្រែមកធ្វើកសិកម្មបែបទីផ្សារ និងបែបសរីរាង្គ ដោយថា ដើម្បីបរិភោគផ្ទាល់ខ្លួន និងប្រកួតប្រជែងនៅលើទីផ្សារផងដែរ។
លោក យ៉ង សាំងកុមារ មានប្រាប់ថា៖ «ឥលូវ វាដល់សេដ្ឋកិច្ចទីផ្សារលុយ អីក៏ត្រូវប្រើលុយ ចាយលុយ។ សេវាទូរស័ព្ទបង់លុយ អីក៏បង់លុយ។ អីចឹង គាត់ត្រូវផលិតលក់ដើម្បីបានលុយ។ អីចឹង បើគាត់អាចបន្ស៊ាំខ្លួនទៅបាន វាអាចជាវិជ្ជមានសម្រាប់គាត់ ប៉ុន្តែ បើមិនអាចបន្ស៊ាំខ្លួនបាន មានន័យថា គាត់មិនអាចចូលរួមក្នុងទីផ្សារបាន វាអាចធ្វើឱ្យគាត់ចាញ់គេចាញ់ឯង ចាញ់ក្នុងការប្រកួតប្រជែងអីចឹង។ អាហ្នឹង ជារឿងត្រូវគិតគូរ ហើយអ្នកខ្លះគាត់អាចរត់រួចទៅ អ្នកខ្លះត្រូវចាប់មុខរបរអីផ្សេងទៅ»។
របាយការណ៍របស់អង្គការទិន្នន័យកម្ពុជា ហៅកាត់ថា ODC ឱ្យដឹងថា នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជា ជនជាតិដើមភាគតិចមានប្រមាណ ២០ម៉ឺននាក់ ឬជាង ១ភាគរយ( ១,២%) នៃប្រជាជនសរុប ១៦លាននាក់ ហើយសព្វថ្ងៃនេះ ជនជាតិដើមភាគតិចមានចំនួន ២៤ក្រុម នៅទូទាំងខេត្តចំនួន ១៥ ហើយពួកគេបានបង្កើតជាសហគមន៍ចំនួន ៥០៣ និងមានការចូលរួមចំនួនប្រមាណ ៤៥ ០០០គ្រួសារ៕
