ចំពេលដែលយោធាថៃ កំពុងពង្រីកការឈ្លានពាន ដោយបានចល័តទ័ព ចូលទៅរាយលួសបន្លារំលោភយកដីខ្មែរជាបន្តបន្ទាប់ រំលោភកិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់នោះ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ និងបក្សប្រឆាំង ជំរុញឱ្យបក្សកាន់អំណាចចាំបាច់ ត្រូវប្តឹងថៃទៅសហប្រធានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដើម្បីការពារបូរណភាពទឹកដី ក្រោមស្មារតីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
កាលពីប៉ុន្មានថ្ងៃជាប់គ្នាទៅនេះ ពលរដ្ឋខ្មែររស់នៅក្រៅប្រទេស រួមមាន សហរដ្ឋអាមេរិក កូរ៉េខាងត្បូង ជប៉ុន អូស្រ្តាលី និងកាណាដាជាដើម បានចេញធ្វើបាតុកម្ម ប្រឆាំងនឹងទង្វើឈ្លានពានរបស់ថៃ។
កាលពីថ្ងៃអាទិត្យ ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅទីក្រុងអាឌឺឡែត ប្រទេសអូស្ត្រាលី រាប់រយនាក់ បានចេញធ្វើបាតុកម្មបន្លឺសំឡេងឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិ ឱ្យដាក់សម្ពាធទៅភាគីថៃ ឱ្យគោរពបទឈប់បាញ់ និងប្រគល់កងទ័ពកម្ពុជាចំនួន១៨នាក់ ឱ្យកម្ពុជាវិញ ខណៈដែលយោធាថៃប្រើល្បិចចាប់នៅថ្ងៃទី២៩ ខែកក្កដា រំលោភបទឈប់បាញ់ ខណៈកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ បានចូលជាធរមានប្រមាណជា៨ម៉ោងក្រោយមក។
ជុំវិញការធ្វើបាតុកម្មនេះ សកម្មជនចលនាមាតាធម្មជាតិ អ្នកស្រី ស៊ុន រដ្ឋា បានប្រាប់VODនៅថ្ងៃទី១៨ ខែសីហានេះថា កាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែសីហា អ្នកស្រីបានចូលរួមជាមួយពលរដ្ឋខ្មែររាប់រយនាក់ នៅប្រទេសកាណាដា ទាមទារឱ្យថៃគោរពបទឈប់បាញ់ និងដោះលែងទាហានខ្មែរ១៨នាក់ជាបន្ទាន់។
ក្នុងនោះដែរ អ្នកស្រីក៏ដូចជាពលរដ្ឋខ្មែរផ្សេងទៀត បានជំរុញឱ្យរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ត្រូវតែពន្លឿនប្រើយន្តការអន្តរជាតិនិងប្តឹងថៃទៅ ICJ ជាពិសេសត្រូវប្តឹងទៅសហប្រធានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស២៣តុលា ដើម្បីការពារបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជាផងដែរ។
អ្នកស្រីថា៖ «ប្រើប្រាស់សន្ធិសញ្ញាសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស និងសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងហ្សឺណែវ ទាក់ទងជាមួយនឹងការចាប់ឈ្លើយសឹក ដើម្បីទាមទារឲ្យថៃប្រគល់ទាហានទាំង១៨រូប ត្រឡប់មកវិញ និងទីបីគឺការដាក់ពាក្យបណ្ដឹងទៅICJក៏ដូចជាប្រើប្រាស់យន្តការសន្ធិសញ្ញាទីក្រុងប៉ារីសដូចគ្នាដែរ ទាក់ទងជាមួយនឹងការឈ្លានពានរបស់ប្រទេសថៃ ការប្រើប្រាស់កម្លាំងប្រដាប់អាវុធរបស់ថៃមកលើកម្ពុជា»។
លើសពីនេះ តំណាងរាស្ត្រអូស្ត្រាលី មានដើមកំណើតខ្មែរ លោក តាក់ ម៉េងហ៊ាង និយាយនៅក្នុងសភារដ្ឋវិចតូរៀថា ដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះព្រំដែននេះ ត្រូវប្តឹងទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ និងកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ឬតាមរយៈការចរចាទ្វេភាគី។
លោកបន្តថា គ្រប់ដំណោះស្រាយសន្តិភាព គឺផ្អែកលើភស្តុតាង និងដោះស្រាយតាមយន្តការអន្តរជាតិ និងតាមរយៈពាក្យសម្ដី ប៉ុន្តែមិនមែនការប្រើប្រាស់អាវុធ ដើម្បីឈ្លានពានប្រទេសដទៃនោះទេ។
ការណ៍នេះ លោក តាក់ ម៉េងហ៊ាន អំពាវនាវឱ្យរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលីចូលរួមតាមដានយ៉ាងសកម្ម ក្នុងការបន្តជំរុញនូវសន្តិភាពរវាងប្រទេសថៃ និងកម្ពុជា ដើម្បីបញ្ចប់សង្រ្គាមឈ្លានពានមួយនេះ។
លោកថា៖ «កន្លែងដ៏ត្រឹមត្រូវសម្រាប់ការដោះស្រាយជម្លោះព្រំដែននេះ គឺនៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ឬកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស ឬតាមរយៈការចរចាទ្វេភាគី។ ជម្លោះនេះត្រូវតែដោះស្រាយតាមរយៈពាក្យសម្ដី ប៉ុន្តែមិនមែនដោយអាវុធឡើយ។ ជាលទ្ធផល ខ្ញុំសូមស្វាគមន៍ចំពោះកិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ និងសង្ឃឹមយ៉ាងមុតមាំសម្រាប់សន្តិភាពយូរអង្វែង និងនិរន្តរភាព»។
តំណាងរាស្រ្តបក្សសង្រ្គោះជាតិ លោក សួន សូរីដា ក៏បានបង្ហោះសារលើហ្វេសប៊ុកកាលពីថ្ងៃទី១៦ ខែសីហានេះ បញ្ជាក់ថា ពលរដ្ឋខ្មែរ-អូស្ត្រាលី និងអ្នកតំណាងរាស្ត្រប្រចាំរដ្ឋវិចតូរៀ លោក តាក់ ម៉េងហ៊ាង បានសរសេរលិខិតទៅកាន់លោកស្រី Penny Wong រដ្ឋមន្ត្រីការបរទេសប្រទេសអូស្ត្រាលី។
លោកបន្តថា ការដាក់លិខិតនេះ ក្នុងគោលបំណងស្នើឱ្យរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលី ដើរតួនាទីសំខាន់ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំនៃតំបន់ Indo-Pacific សម្រាប់ធានាបទឈប់បាញ់រយៈពេលវែង និងនាំមកនូវសន្តិភាពឡើងវិញរវាងប្រទេសទាំងពីរ កម្ពុជានិងថៃ។
លោកបន្ថែមទៀតថា ក្នុងនោះពលរដ្ឋខ្មែរ-អូស្រ្តាលី ក៏ស្នើសុំរដ្ឋាភិបាលអូស្ត្រាលី នូវជំនួយមនុស្សធម៌សម្រាប់ជួយដល់ពលរដ្ឋខ្មែរនៅក្នុងតំបន់ ដែលមានការផ្ទុះអាវុធពីការឈ្លានពានរបស់ថៃផងដែរ។
ចំណែក ប្រធានចលនាជាតិតស៊ូនៅក្រៅប្រទេស លោក សម រង្ស៊ី ថ្លែងសារកាលពីថ្ងៃទី១៧ ខែសីហានៅប្រទេសបារាំង ដោយនិយាយថា ដើម្បីបញ្ចប់ទង្វើឈ្លានពានទឹកដី ពីសំណាក់ភាគីថៃនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាចាំបាច់ត្រូវតែអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស។
លោកអះអាងថា មានតែកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស២៣តុលាទេ ដែលដើរតួយ៉ាងសំខាន់ក្នុងការបញ្ចប់ភ្លើងសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ថៃ និងធ្វើឱ្យប្រទេសកម្ពុជាមានសុខសន្តិភាពពេញលេញ។
លោកហាក់ស្តីបន្ទោសថា បើមេដឹកនាំគ្រួសារហ៊ុនមិនអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសទេ ស្មើនឹងបំផ្លាញប្រទេសជាតិ និងជាកំហុសខុសឆ្គងនៃបទឧក្រិដ្ឋដ៏ធំ ចំពោះមុខប្រវត្តិសាស្រ្ត និងប្រជាជាតិខ្មែរ។
លោកថា៖ «អ្វីដែលយើងធ្វើមុនគេ ទាមទារអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស៍២៣តុលា១៩៩១ហ្នឹងហើយបើយើងចង់សង្គ្រោះជាតិ មានតែកិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីសនោះទេ ដែលអាចសង្គ្រោះជាតិយើងបានមិនអាចលើកទ័ពយកទាហានយើងក្រខ្វះគ្រប់សព្វគ្រប់បែប ទៅតតាំងជាមួយទាហានគេផ្លូវយោធាកម្លាំងទ័ពនេះ អត់ទេអត់ធ្វើអ៊ីចឹងទេ យើងមានអាវុធស័ក្តិសិទ្ធិបំផុត កិច្ចព្រមព្រៀងទីក្រុងប៉ារីស យើងម៉េចក៏មិនប្រើ»។
ឆ្លើយតបនឹងរឿងនេះ អ្នកនាំពាក្យគណបក្សប្រជានកម្ពុជា លោក ជា ធីរិទ្ធិ ឱ្យVODដឹងថា រដ្ឋាភិបាលបានខិតខំប្រឹងប្រែងគ្រប់វិធីសាស្រ្ត ទាំងយន្តការការទូត ច្បាប់អន្តរជាតិ យន្តការអាស៊ាន ដើម្បីបុព្វហេតុការពារទឹកដី។
លោកថា៖ «ចុះរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាដែលកំពុងតែស្វែងរកការអន្តរាគមន៍ ស្វែងរកនូវវិធានការតាមផ្លូវច្បាប់គ្រប់បែបយ៉ាង ដើម្បីប្រឆាំងមិនឲ្យសត្រូវឈ្លានពានរំលោភចូលបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជាហ្នឹងហើយ ជាខ្លឹមសារដែលយើងបានអនុវត្តកន្លងមកនោះ អ៊ីចឹងវាអត់មានអីដែលយើងមិនបានអនុវត្តទេ យើងបានធ្វើគ្រប់បែបយ៉ាងទាំងអស់ សម្រាប់ការពារបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជា»។
ដោយឡែក ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា លោក ម៉ែន ណាត យល់ថា ការប្រើប្រាស់កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស បន្ថែមលើកិច្ចព្រមព្រៀងបទឈប់បាញ់ ដែលតាមដានដោយសហរដ្ឋអាមេរិក និងប្រទេសចិនផងនោះ ពិតជាអាចទប់ស្កាត់បរទេសឈ្លានពានបាន។
ប៉ុន្តែលោកនិយាយមូលហេតុដែលរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុន មិនហ៊ានប្តឹងថៃទៅសហប្រធានកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ដោយសារតែគ្រួសារហ៊ុន ខ្លាចប៉ះពាល់ដល់វៀតណាម។
ក្នុងន័យនេះ លោកពន្យល់ថា ការសើរើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស នឹងតម្រូវឱ្យមោឃភាពសន្ធិសញ្ញាព្រំដែនខុសជាមួយវៀតណាម ដែលវៀតណាមរំលោភយកដីខ្មែរ ជាពិសេសកិច្ចព្រមព្រៀង២៣តុលានេះ ទាមទារឱ្យកម្ពុជាបញ្ចប់ជម្លោះនយោបាយ ផ្សះផ្សាជាតិ ឯកភាពជាតិ និងការគោរពបូរណភាពទឹកដី អព្យាក្រឹត្យភាព។
សម្រាប់លោក ម៉ែន ណាត ចំណុចទាំងអស់នេះហើយ ដែលធ្វើឱ្យមេដឹកនាំគ្រួសារហ៊ុន ព្យាយាមគេចវេសមិនអនុវត្តស្មារតីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស ក្រោមហេតុផលផ្សេងៗ រហូតយោធាថៃចូលរាយលួសបន្លាព័ទ្ធយកដីខ្មែរតាមចិត្តដូចបច្ចុប្បន្ន។
លោកថា៖ «មិនចង់ប្រើកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងបារីស វាមានហេតុផលពីរយ៉ាង ក្នុងហ្នឹងដែលរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាស្ទាក់ស្ទើរហេតុផលទី១ ហ្នឹងគឺជាហេតុផល បើប្រើកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងប៉ារីស វៀតណាមមានជាប់ជំពាក់ជាមួយវៀតណាម ព្រោះវៀតណាមរំលោភឈ្លានពានកម្ពុជានិងច្រើនជាងថៃទៀត ហើយរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាហ្នឹងបានធ្វើកិច្ចសន្យា កិច្ចសន្យាតាមរយៈសន្ធិសញ្ញា ឬកិច្ចព្រមព្រៀងអីចំនួនមានជាប់ជំពាក់ជាមួយវៀតណាម ម្លោះហើយកម្ពុជាបើប្រើយន្តការកិច្ចព្រមព្រៀងក្រុងបារីស ខ្លាចនៅពេលដែលយើងទាមទារយុត្តិធម៌ពីថៃ ហើយបន្តិចក្រោយមកក៏ពលរដ្ឋជំរុញឲ្យទាមទារយុត្តិធម៌ពីវៀតណាម ដែលវៀតណាមរំលោភបំពានកម្ពុជាដូចថៃអីចឹង»។
ជុំវិញបញ្ហានេះ អ្នកឃ្លាំមើលខ្លះ បាននិយាយថា មូលហេតុចម្បងមួយដែលគ្រួសារហ៊ុនមិនព្រមអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស គឺមេដឹកនាំគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លេងហានលេងល្បែងប្រជាធិបតេយ្យតាមរយៈបោះឆ្នោត ដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌។
ក្នុងន័យនេះ ប្រភពនោះពន្យល់ថា បើកាលណាអនុវត្តកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ធ្វើឱ្យមតិអន្តរជាតិ ឬសមាជិកហត្ថលេខីនៃកិច្ចព្រមព្រៀង អាចនឹងជំរុញ ឬក៏ដាក់បន្ទុកឱ្យរដ្ឋាភិបាល ត្រូវតែគោរពគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យ សិទ្ធិមនុស្ស ដូចមាននៅក្នុងធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ និងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា។
ការណ៍នេះ បើរដ្ឋាភិបាល ធ្វើតាមកិច្ចព្រមព្រៀងប៉ារីសនេះ រដ្ឋាភិបាលចាំបាច់ត្រូវបង្រួបបង្រួមជាតិ ការពារប្រព័ន្ធពហុបក្ស ដែលនេះជាការបារម្ភរបស់គណបក្សកាន់អំណាច ពីការបាត់បង់អំណាច ពីព្រោះការដឹកនាំរបស់បក្សកាន់អំណាច មិនបានឆ្លើយតបទៅនឹងសេចក្តីត្រូវការរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ស្នើពាក់កណ្តាលប្រទេស ចាប់តាំងពីឆ្នាំ២០១៧មក ដែលធ្វើឱ្យគណបក្សប្រជាជន ភ័យខ្លាចលើការបោះឆ្នោតដែលជាឧបសគ្គ គំរាមកំហែងអំណាច ដែលមេដឹកនាំបក្សកាន់អំណាចភ័យខ្លាចបំផុត។
លើសពីនេះ អ្នកវិភាគនយោបាយ លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ ធ្លាប់ចង្អុលបង្ហាញពីមូលដ្ឋានច្បាប់រឹងមាំរបស់កម្ពុជា ដែលប្រទេសជិតខាងមិនអាចរំលោភបំពានបាន។
លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ ធ្លាប់បានបង្ហោះសារលើហ្វេសប៊ុករបស់ខ្លួនថា កម្ពុជាអាចប្រើប្រាស់យន្តការដោះស្រាយ ការរំលោភយកកោះគុតពីភាគីថៃ ដោយប្រើប្រាស់មាត្រា៥ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស។
បើតាមមាត្រា៥ នៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ បញ្ជាក់ថា បើមានការការគំរាមកំហែងរំលោភលើអធិបតេយ្យភាពកម្ពុជា បណ្តាភាគីក្នុងកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ ត្រូវពិគ្រោះជាបន្ទាន់ ដើម្បីអនុម័តរាល់វិធានការសមស្រប ដើម្បីដោះស្រាយរាល់ការរំលោភទាំងនេះតាមមធ្យោបាយសន្តិវិធី។
វិធានការដោះស្រាយ រួមមាន រាយការណ៍ទៅក្រុមប្រឹក្សាសន្តិសុខអង្គការសហប្រជាជាតិ ឬប្រើប្រាស់មធ្យោបាយដំណោះស្រាយនូវទំនាស់ដោយសន្តិវិធី យោងតាមមាត្រា៣៣ នៃធម្មនុញ្ញអង្គការសហប្រជាជាតិ ហើយភាគីពាក់ព័ន្ធក៏អាចសុំការឧបត្ថម្ភពីសហប្រធាននៃសន្និសីទប៉ារីសស្តីពីកម្ពុជា រួមមានប្រទេសបារាំង និងប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ីផងដែរ។
បើតាមលោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីស បញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ម្ចាស់ហត្ថលេខីទាំង១៨ប្រទេស ដែលជាសាក្សីនៃកិច្ចព្រមព្រៀងនេះ រួមទាំងប្រទេសថៃ និងវៀតណាម ត្រូវទទួលស្គាល់ និងគោរពគ្រប់បែបយ៉ាងទាំងអស់ ដល់អធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យ បូរណភាព និងភាពមិនអាចរំលោភបាននៃដែនដី អព្យាក្រឹតភាព និងឯកភាពជាតិកម្ពុជា។
កិច្ចព្រមព្រៀងនេះ មានប្រទេសបារាំង និង ប្រទេសឥណ្ឌូនេស៊ី ជាសហប្រធាន និងមានប្រទេសជាហត្ថលេខី ចំនួន១៨ ប្រទេស រួមទាំងប្រទេសថៃនិងវៀតណាមផងដែរ។ កិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពក្រុងប៉ារីស ធានាអំពី «អធិបតេយ្យភាព ឯករាជ្យភាព បូរណភាព និងភាពមិនអាចរំលោភបាននៃដែនដីអព្យាក្រឹតភាព ឯកភាពជាតិកម្ពុជា និង ការធានាការបោះឆ្នោតដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌»៕
