បើតាមអង្គការសិទ្ធិមនុស្សលីកាដូ គិតត្រឹមថ្ងៃទី៣ខែធ្នូនេះ តុលាការកម្ពុជាដែលគេដឹងថាជាឧបករណ៍បម្រើនយោបាយរបស់គ្រួសារហ៊ុន បានបន្តចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនិងសកម្មជនបម្រើសង្គមចំនួន ៩២នាក់ហើយ និងនៅតែបន្តដាក់សម្ពាធផ្សេងៗទៅលើសកម្មជននយោបាយ និងសកម្មជនសង្គមបន្តទៀត បើទោះជាមានចរន្តជំរុញឱ្យតុលាការទម្លាក់ចោលបទចោទ និងដោះលែងអ្នកទោសមនសិការទាំងនេះ ដើម្បីចាប់ផ្តើមបើកទំព័រថ្មីឱ្យមានការរួបរួមជាតិ ចាប់តាំងពីថៃបានបើកធ្វើសង្គ្រាមវាយចូលឈ្លានពានកម្ពុជាចាប់តាំងពីខែកក្កដាមកក្តី។
គេកត់សម្គាល់ឃើញថា ចាប់តាំងពីអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រី លោក ហ៊ុន សែន បានប្រើប្រព័ន្ធតុលាការបើកយុទ្ធនាការរំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ និងចាប់ឃុំខ្លួនប្រធានគណបក្ស លោក កឹម សុខា ដែលជាគូប្រជែងនយោបាយរបស់ខ្លួនកាលពីចុងឆ្នាំ២០១៧មក បានធ្វើឱ្យប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យអំណាចតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានបំផ្លាញ ធ្វើឱ្យរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុនអាចជិះសេះលែងដៃ និងបន្តប្រើតុលាការឱ្យចាប់ឃុំខ្លួនអ្នកនយោបាយប្រឆាំង និងសកម្មជនសង្គមតាមអំពើចិត្ត។
ជ្រុង១នៃការដឹកនាំប្រទេសដោយរដ្ឋាភិបាលឯកបក្សនេះ យុត្តិធម៌សង្គមត្រូវបានគេមើលឃើញថា បានធ្លាក់ចុះយ៉ាងខ្លាំង ខណៈគ្រប់រឿងក្តីរបស់អ្នកនយោបាយ និងសកម្មជនគណបក្សប្រឆាំង រួមទាំងសកម្មជនសង្គម ដែលហ៊ានបញ្ចេញមតិនិយាយការពិតរិះគន់ពីភាពអសកម្មនៅក្នុងសង្គម តែងតែត្រូវបានតុលាការសម្រេចផ្តន្ទាទោសឱ្យជាប់ពន្ធនាគារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ និងពិន័យជាប្រាក់យ៉ាងច្រើន រហូតដល់រាប់លានដុល្លារ បើទោះបីជាសកម្មជនទាំងនោះជាជនក្រីក្ររកមួយថ្ងៃ ដើម្បីតែរស់មួយថ្ងៃក៏ដោយ។
នៅក្នុងរយៈពេលថ្មីៗចុងក្រោយនេះ តុលាការបានបើកសវនាការជាបន្តបន្ទាប់ ធ្វើការជំនុំជម្រៈសកម្មជននយោបាយ និងសកម្មជនសង្គមជាច្រើនក្រុម ដូចជា អ្នកនយោបាយប្រឆាំងដែលមានដើមកំណើតមកពីកម្ពុជាក្រោម គឺលោកថាច់ សេដ្ឋា សកម្មជនកិច្ចព្រមព្រៀង ក្រុងប៉ារីសនិងសកម្មជនបរិស្ថាននៃអង្គការមាតាធម្មជាតិជាដើម ប៉ុន្តែមិនមានសកម្មជនណាម្នាក់ ត្រូវបានដោះលែងឬបន្ធូរបន្ថយទោសនោះទេ។ ជាមួយគ្នានេះ តុលាការក៏បានកំណត់ពេលបើកសវនាការលើ លោក កឹម សុខា អតីតប្រធានគណបក្សសង្គ្រោះជាតិដែលកំពុងជាប់ឃុំក្នុងផ្ទះ និងលោក រ៉ុង ឈុន ទីប្រឹក្សាគណបក្សកម្លាំងជាតិ ដែលត្រូវបានតុលាការសម្រេចដកសិទ្ធិធ្វើនយោបាយនិងរឹបអូសយកផ្ទះលក់ឡាយឡុង នៅចុងខែធ្នូនេះផងដែរ។
លោក រ៉ុង ឈុន បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៣ខែធ្នូនេះថា លោកនឹងទៅចូលសវនាការតាមដីកាកោះរបស់សាលាឧទ្ធរណ៍ នៅថ្ងៃទី២៥ខែធ្នូ ដោយមិនមានការបារម្ភអ្វីនោះទេ ពីព្រោះលោកគឺជាអ្នកធ្វើការងារសង្គម និងនយោបាយ ដើម្បីពលរដ្ឋ និងជាតិខ្មែរម៉្យាងទៀត លោកមិនបានធ្វើអ្វីខុសច្បាប់នោះទេ។ លោកបញ្ជាក់ថា ការបន្តប្រើតុលាការចាត់តីតិវិធីលើរូបលោកជាបន្តបន្ទាប់ ក្នុងនោះមានទាំងការចាប់ដាក់ពន្ធនាគារ២ដង ពាក់ព័ន្ធបញ្ហាព្រំដែនជាមួយវៀតណាម ថែមទាំងតម្រូវឱ្យលោកចូលទៅបង្ហាញខ្លួននៅប៉ុស្តិ៍នគរបាលរៀងរាល់២ខែម្តង វាជារឿងអយុត្តិធម៌ខ្លាំងណាស់សម្រាប់រូបលោកហើយ ក៏ជាសម្ពាធផ្នែកនយោបាយមកលើរូបលោកផងដែរ។ បើតាមអតីតគ្រូបង្រៀន និងអតីតមេដឹកនាំសហជីពរូបនេះ ការតស៊ូមិនឈប់ឈរនិងមិនចុះញ៉មរបស់លោក គឺមានក្តីប្រាថ្នាចង់ឃើញប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែលកំពុងរស់នៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាទទួលបានប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដ ចង់ឃើញប្រជាពលរដ្ឋទទួលបានសេរីភាពពិតប្រាកដពេញលេញក្នុងនាមជាម្ចាស់វាសនាប្រទេសជាតិ។
លោកថា៖ «ចង់ឃើញប្រជាពលរដ្ឋទទួលបានសេរីភាពពិតប្រាកដ សេរីភាពស្មើនិងឧកស៊ីស៊ែន។ បើយើងរស់នៅក្នុងសង្គមមួយគ្មានសេរីភាព ស្មើនឹងយើងបាត់បង់ឧកស៊ីស៊ែនមិនដឹងដកដង្ហើមតាមណាទេ។ អានេះជាបំណងប្រាថ្នារបស់ខ្ញុំ។ អ៊ីចឹងបានជាខ្ញុំទោះបីជាអានាគតមិនបានឈរ ខ្ញុំនៅតែចូលរួមជួយគណបក្សកម្លាំងជាតិ»។
វីអូឌី មិនអាចទាក់ទង លោក ជិន ម៉ាលីន អ្នកនាំពាក្យក្រសួងយុត្តិធម៌ ដើម្បីធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើបញ្ហានេះបានទេ នៅថ្ងៃទី៣ខែធ្នូនេះ។ ប៉ុន្តែលោក កើត រិទ្ធ រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ដែលត្រូវបានគេដឹងថា បានឡើងកាន់តំណែងនេះ ដោយសារតែមានស្នាដៃបង្កើតច្បាប់រំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ តាមបញ្ជារបស់ លោក ហ៊ុន សែន បានថ្លែងកាលពីពេលថ្មីៗនេះ ដែលត្រូវបានគេចែកចាយលើបណ្តាញសង្គមថា មន្ត្រីដែលធ្វើការនៅក្នុងវិស័យយុត្តិធម៌ ត្រូវហ៊ានបើកទ្វារចំហរ ដើម្បីទទួលរាល់ពាក្យបណ្តឹងដែលគេថាអយុត្តិធម៌។
លោកថា៖ «ឯកឧត្តមលោកជំទាវជួយគិតរឿងនេះ មិនមែនជារឿងធម្មតាទេជាការសម្រេចចិត្តខាងនយោបាយមួយដ៏ធំ។ ស្តាប់អ្វីដែលលោកជំទាវ ជា លាង លើកឡើង សាធារណៈមតិគេនិយាយតុលាការនេះអយុត្តិធម៌ចេះចុះគ្រប់រឿងទាំងអស់។ ប៉ុន្តែបែរជាយើងធ្វើអី? យើងថាឥឡូវអយុត្តិធម៌! បើកខ្ញុំបើកទ្វារដាក់មកខ្ញុំ ខ្ញុំមើលឱ្យខ្ញុំរកយុត្តិធម៌ឱ្យ។ ជាសេចក្តីក្លាហានមួយ ខ្ញុំត្រូវការច្រើនខែដើម្បីធ្វើសេចក្តីសម្រេចចិត្តជាមួយនឹងសហការណីប្រជុំចង្អៀតរីទ្រីត១ធ្វើឬមិនធ្វើ? ហ៊ានឬមិនហ៊ានចុងក្រោយយើងថា យើងទទួលបានការគាំទ្រខាងនយោបាយពីរចំណុច។ ទី១សម្តេចតេជោ លោកថាម៉េច? លោកណែនាំថាម៉េច? ក្នុងនាមជាមេដឹកនាំដែលមានការទទួលខុសត្រូវ យើងមិនអាចរត់គេចចេញពីបញ្ហាទេ គឺមានតែប្រឈមនឹងបញ្ហាហើយដោះស្រាយបញ្ហា»។
យ៉ាងណាក្តី លោក មាជ សុវណ្ណារ៉ា ប្រធានគណបក្សជំនាន់ថ្មីដែលត្រូវបានតុលាការខេត្តរតនគិរី តម្រូវឱ្យចូលទៅបង្ហាញខ្លួននៅស្នងការដ្ឋាននគរបាលខេត្តបាត់ដំបង ពាក់ព័ន្ធនឹងបទចោទ «ញុះញង់ឱ្យមានការរើសអើងរវាងកម្មករយួន និងខ្មែរ» បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៣ខែធ្នូនេះថា លោកមិនមានការភ្ញាក់ផ្អើលចំពោះបទចោទដែលតម្រូវឱ្យលោកចូលទៅបង្ហាញខ្លួន ក្នុងរយៈពេលរៀងរាល់ពីរខែម្តងនោះទេ ពីព្រោះក្នុងនាមជាអ្នកនយោបាយ លោកបានដឹងរួចហើយថា ទីលានប្រកួតសម្រាប់អ្នកនយោបាយនៅកម្ពុជា គឺមានស្តង់ដា២។
លោកថា៖ «ហើយរឿងពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងនយោបាយទៅនឹងបក្សក្រៅរដ្ឋាភិបាល បក្សជំទាស់ បក្សប្រឆាំងហ្នឹង គឺអ្នកនយោបាយតែងតែជួបនូវបញ្ហាឥតឈប់ឈរ ហើយក្នុងនាមខ្ញុំជាអ្នកនយោបាយស្រាប់ ព្រោះនូវអ្វីដែលជាធម៌អហិង្សានយោបាយ ដែលនិយាយមានហេតុមានផលនយោបាយរិះគន់ ដើម្បីស្ថាបនា និងការបំពេញឱ្យគ្នា អ៊ីចឹងវាជារឿងធម្មតាទៅហើយ ពីព្រោះខ្ញុំឆ្លងកាត់អាការជាប់គុកជាប់ច្រវ៉ាក់ហ្នឹង វា២ដងជិត៤ឆ្នាំទៅចឹង ក្នុងនាមជាអ្នកនយោបាយ ខ្ញុំនៅតែមិនរារែកមិនតក់ស្លុតមិនរុញរាមិនដកថយ ក្រៅតែពីខ្ញុំត្រូវតែប្រឈមទៅនឹងអ្វីដែលតុលាការចោទប្រកាន់ ដោយសារខ្ញុំគ្មានកំហុសអីទាក់ទងបទឧក្រិដ្ឋទេ»។
លោក សុវណ្ណារ៉ា ត្រូវបានតុលាការខេត្តរតនគីរី ចោទប្រកាន់ពីបទ «ញុះញង់ឱ្យមានការរើសអើងរវាងកម្មករយួន និងខ្មែរ» កាលពីអំឡុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីលោកបានលើកយកសម្តីរបស់កម្មករខ្មែរដែលកំពុងធ្វើការនៅក្នុងចម្ការចេក និងចម្ការកៅស៊ូនៅខេត្តភាគឦសាន្ត ដែលសួរថាតើហេតុអ្វីបានជាកម្មករយួនទទួលបានប្រាក់ខែខ្ពស់ជាងកម្មករខ្មែរ។ លោកបញ្ជាក់ថា អ្វីដែលលោកបានលើកឡើង គឺគ្រាន់តែជាការផ្តល់ព័ត៌មានទៅដល់ក្រសួងការងារ ឱ្យចុះទៅពិនិត្យដោះស្រាយលើបញ្ហានេះប៉ុណ្ណោះ មិនមានចេតនាញុះញង់អ្វីដូចការចោទប្រកាន់នោះទេ។
ចំណែក លោក នី សុខា ប្រធានសមាគមអាដហុក បានសម្តែងការសោកស្តាយ និងព្រួយបារម្ភចំពោះវាសនានៃសកម្មជន ដែលត្រូវបានចាប់ឃុំខ្លួនជាបន្តបន្ទាប់ ដោយសារតែការប្រើមនសិការនិងសេរីភាពបញ្ចេញមតិ សេរីភាពនៅក្នុងការចូលរួមសកម្មលើកិច្ចការងារសង្គម ដែលមិនគួរណាត្រូវទទួលរងការចោទប្រកាន់និងចាប់ឃុំខ្លួននោះទេ។
លោកលើកឡើងថា នៅក្នុងស្ថានការណ៍នយោបាយដែលមិនមានពន្លឺណាមួយ ពីការស្រុះស្រួលគ្នារបស់ក្រុមអ្នកនយោបាយនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាល និងអ្នកនយោបាយប្រឆាំងនៅក្រៅប្រទេស គឺវាសនារបស់សកម្មជនទាំងអស់ដែលជាប់ឃុំ គឺពិបាកក្នុងការទទួលបានការលើកលែងទោស និងការដោះលែងឱ្យមានសេរីភាព។
លោកថា៖ «គឺលំបាកណាស់ វាទាល់តែមានការចរចាគ្នា ឬក៏អ្នកនយោបាយប្រឆាំង ក៏ដូចជាអ្នកនយោបាយនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលនឹងមានការដោះស្រាយភាពតានតឹងខាងនយោបាយត្រូវរ៉ូវគ្នា ទើបអាចមានចរន្តនៃការដោះលែង។ ក៏ប៉ុន្តែមកដល់ពេលនេះ មិនទាន់ឃើញមានសញ្ញាណាមួយ ដែលថាស្ថានការណ៍នយោបាយមានភាពធូរស្រាលនោះទេ ថែមទាំងកាន់តែតានតឹងទៅៗ រវាងក្រុមអ្នកនយោបាយនៅក្រៅប្រទេស និងគណបក្សកាន់អំណាច»។
លោក នី សុខា មើលឃើញថា រហូតមកដល់ពេលនេះ រដ្ឋាភិបាលនៅតែមិនទាន់មានឆន្ទៈឱ្យប្រាកដប្រជានៅក្នុងការស្តារឡើងវិញនូវសិទ្ធិមនុស្ស ក៏ដូចជាអ្វីដែលជាការលើកឡើង និងជាការព្រួយបារម្ភរបស់សហគមន៍អន្តរជាតិ ពីបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យលើបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស និងការរួមតូចនៃលំហរប្រជាធិបតេយ្យនោះទេ។
លោកថា៖ «គឺថារដ្ឋាភិបាលហាក់ ដូចជានៅតែមិនមានការឆ្លើយតបអ្វីឱ្យបានជាវិជ្ជមាន ពិសេសក៏ដូចជាឆ្លើយតបទៅនឹងអនុសាស្ត្រមួយចំនួនរបស់អ្នករាយការណ៍ពិសេសអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជាផងដែរ។ ចឹងទៅមុខទៀតយើងឃើញថា មតិរិះគន់ក៏ដូចជាបញ្ហាដែលគេបានលើកឡើងពីភាពមិនល្អរបស់រដ្ឋាភិបាលមិនអាចត្រូវបានបញ្ចប់ទេ ប្រសិនបើរដ្ឋាភិបាលនៅតែបន្តឃុំខ្លួន ឬក៏ចាប់ខ្លួនទៅលើសកម្មជនសង្គមនយោបាយទាំងអស់នឹងតទៅទៀត»។
ទាក់ទងនឹងករណីសំណុំរឿង លោក កឹម សុខា ប្រធានអតីតគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ និងលោក រ៉ុង ឈុនដែលត្រូវបានសាលាឧទ្ធរណ៍កំណត់ពេលបើកសវនាការនៅចុងខែនេះ លោក នី សុខា លើកឡើងថា មេដឹកនាំគណបក្សនយោបាយទាំងពីរនាក់នេះ ក៏មានវាសនាមិនខុសអ្វីពីសកម្មជននយោបាយ និងសកម្មជនសង្គមដទៃទៀតដែរ គឺនឹងមិនមានការដោះលែងនិងទម្លាក់ចោលបទចោទនោះទេ ប្រសិនបើនៅតែមិនមានការចរចាសម្រុះសម្រួលគ្នា រវាងអ្នកនយោបាយដោយសារសំណុំរឿងទាំងអស់នេះ មានការផ្សារភ្ជាប់ទៅនឹងរឿងវិវាទនយោបាយ ដូច្នេះវាទាល់តែមានការដោះស្រាយខាងនយោបាយ ទើបរឿងនឹងអាចដោះស្រាយបាន។
ប្រធានសមាគមអាដហុករូបនេះ លើកឡើងថា ការបន្តឃុំខ្លួនសកម្មជននយោបាយ និងសកម្មជនសង្គមទាំងនេះ គឺមិនមានផ្តល់ផលល្អដល់កម្ពុជានោះទេ ពីព្រោះអ្នកទាំងនេះស្ថិតក្នុងចំណុចគន្លឹះស្នូលសំខាន់ដែលសហគមន៍អន្តរជាតិ ស្នើឱ្យដោះលែងដើម្បីស្តារឡើងវិញនូវការធ្លាក់ចុះនៃស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្ស និងការរួមតូចនៃលំហរប្រជាធិបតេយ្យនៅកម្ពុជា។
បន្ថែមពីនេះ លោកបានលើកឡើងពីគោលការណ៍ និងខ្លឹមសារដែលមានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាផងដែរថា មានតែការផ្សះផ្សាជាតិបង្រួបបង្រួមជាតិនិងឯកភាពជាតិទេ ទើបអាចនាំកម្ពុជាទៅរកការអភិវឌ្ឍនិងភាពរីកចម្រើន ព្រមទាំងមានសុខសន្តិភាពពិតប្រាកដសម្រាប់ខ្មែរទាំងអស់គ្នា។
សូមបញ្ជាក់ថា គម្រោងយុត្តិធម៌ពិភពលោក World Justice Project ឆ្នាំ២០២៤ បានចាត់ចំណាត់ថ្នាក់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌កម្ពុជា បន្តស្ថិតនៅជិតបាតតារាង ពោលគឺលេខទី១៤១ ក្នុងចំណោម១៤២ប្រទេស គឺកម្ពុជានៅលើតែប្រទេសវេណេស៊ុយអេឡាមួយតែប៉ុណ្ណោះ៕
