អស់រយៈពេលជាងបីទសវត្សរ៍មកនេះ រឿងរ៉ាវដែលគ្របដណ្តប់លើឆាកនយោបាយកម្ពុជា គឺ «សន្តិភាព» ដែល គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា (CPP) បានកសាងភាពស្របច្បាប់របស់ខ្លួននៅលើមូលដ្ឋាននៃ «នយោបាយ ឈ្នះ-ឈ្នះ» ដែលបានបញ្ចប់សង្គ្រាមស៊ីវិល។
យ៉ាងណាក្តី នៅដើមឆ្នាំ២០២៦នេះ សន្តិភាពដែលធ្លាប់ជាមោទនភាពជាតិ កំពុងប្រែក្លាយទៅជា «របាំង» ដែលកំពុងរាំងស្ទះដល់សក្តានុពលពិតប្រាកដរបស់ប្រទេស។ ខណៈដែលអ្នកជិតខាង ដូចជា វៀតណាម និងថៃ កំពុងបោះជំហានយ៉ាងលឿនក្នុងវិស័យបច្ចេកវិទ្យា កម្ពុជាហាក់ដូចជាកំពុងជាប់គាំងក្នុងប្រព័ន្ធដឹកនាំបែបបក្ខពួកនិយម និងគ្រួសារនិយម ដែលមិនអាចឆ្លើយតបនឹងតម្រូវការនៃសតវត្សរ៍ទី២១ បានឡើយ។
ការផ្ទេរអំណាចទៅឱ្យលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត កាលពីឆ្នាំ២០២៣ ត្រូវបានគេសង្ឃឹមថា នឹងនាំមកនូវការផ្លាស់ប្តូរថ្មី ដោយសារលោកជាបញ្ញវន្តដែលទទួលបានការអប់រំពីបស្ចិមប្រទេស។ ប៉ុន្តែរយៈពេលជាង ២ឆ្នាំមកនេះ យើងឃើញថា រចនាសម្ព័ន្ធអំណាចនៅតែដដែល។
តំណែងសំខាន់ៗនៅក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល យោធា និងស្ថាប័នសេដ្ឋកិច្ច ភាគច្រើនត្រូវបានបែងចែកទៅតាមខ្សែស្រឡាយគ្រួសារ និងសម្ព័ន្ធភាពឧកញ៉ា។
ប្រព័ន្ធដែលផ្អែកលើ «ភាពស្មោះត្រង់ជាងសមត្ថភាព» បែបនេះ បានធ្វើឱ្យស្ថាប័នរដ្ឋចុះខ្សោយ។ នៅពេលដែលអ្នកមានសមត្ថភាពពិតប្រាកដមិនមានឱកាសបញ្ចេញស្នាដៃ ព្រោះតែជាប់របាំងបក្ខពួកនិយម វានឹងបង្កើតឱ្យមាន «ការហូរចេញនូវខួរក្បាល» (Brain Drain)។
យុវជនកម្ពុជាជំនាន់ថ្មី ដែលមានចំណេះដឹងខ្ពស់ កាន់តែមានអារម្មណ៍អស់សង្ឃឹមចំពោះអនាគតខ្លួនឯងក្នុងស្រុក ដែលនាំឱ្យពួកគេស្វែងរកឱកាសនៅក្រៅប្រទេស ឬធ្វើការក្នុងវិស័យដែលមិនអាចទាញយកសក្តានុពលពេញលេញរបស់ពួកគេបាន។
បើប្រៀបធៀបជាមួយប្រទេសជិតខាង ទិន្នន័យសេដ្ឋកិច្ចឆ្នាំ២០២៦ បង្ហាញពីសញ្ញាអាសន្ន។ កំណើន GDP របស់កម្ពុជាដែលធ្លាប់តែឈរក្នុងកម្រិត ៧% កាលពីទសវត្សរ៍មុន បានធ្លាក់ចុះមកនៅត្រឹមរង្វង់ ៤.៥% ទៅ ៥%។ ផ្ទុយទៅវិញ វៀតណាមដែលជាគូប្រជែងខ្លាំងបំផុត កំពុងកើនឡើងចន្លោះពី ៧% ទៅ ៨.៥% ដោយសារពួកគេអាចទាក់ទាញវិនិយោគិនខ្នាតយក្សក្នុងវិស័យអេឡិចត្រូនិក និងគ្រឿងពាក់កណ្តាលសម្រេច (Semiconductors)។
មូលហេតុដែលកម្ពុជាដើរយឺតជាងគេ គឺដោយសារការខ្វះខាត «ការធ្វើពិពិធកម្មសេដ្ឋកិច្ច»។ យើងនៅតែពឹងផ្អែកខ្លាំងពេកលើវិស័យកាត់ដេរ និងសំណង់។ នៅពេលដែលសហរដ្ឋអាមេរិក និងអឺរ៉ុប ដំឡើងពន្ធនាំចូល ឬដាក់ទណ្ឌកម្មសេដ្ឋកិច្ចមកលើកម្ពុជា ដោយសារបញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស សេដ្ឋកិច្ចជាតិទាំងមូលនឹងរង្គោះរង្គើភ្លាមៗ។
ក្នុងឆ្នាំ២០២៥ កន្លងទៅ ការដែលអាមេរិកដំឡើងពន្ធលើទំនិញកម្ពុជា រហូតដល់ ៣៦% លើទំនិញមួយចំនួន បានធ្វើឱ្យរោងចក្រជាច្រើនត្រូវបិទទ្វារ ដែលប៉ះពាល់ដល់ជីវភាពកម្មកររាប់ម៉ឺននាក់។
បញ្ហាស្នូលដែលធ្វើឱ្យកម្ពុជាមិនអាចប្រកួតប្រជែងបាន គឺ «អំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធ»។ នៅក្នុងរបាយការណ៍សន្ទស្សន៍ការយល់ដឹងពីអំពើពុករលួយចុងក្រោយបង្អស់ កម្ពុជានៅតែបន្តស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសដែលមានអំពើពុករលួយខ្លាំងបំផុតក្នុងអាស៊ាន។ សម្រាប់អ្នកវិនិយោគអន្តរជាតិ អំពើពុករលួយគឺជា «ពន្ធបន្ថែម» ដែលពួកគេមិនចង់បង់។
នៅពេលដែលការដេញថ្លៃគម្រោងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ឬការសុំអាជ្ញាប័ណ្ណអាជីវកម្ម តម្រូវឱ្យមានការសូកប៉ាន់ ឬមានការចូលរួមចំណែកពី «មនុស្សស្នូល» របស់បក្សកាន់អំណាច វានឹងធ្វើឱ្យថ្លៃដើមនៃការធ្វើអាជីវកម្មខ្ពស់។ នេះជាមូលហេតុដែលក្រុមហ៊ុនធំៗ ដូចជា Apple, Samsung ឬ Tesla សម្រេចចិត្តបោះទុននៅវៀតណាម ឬថៃ ជំនួសឱ្យកម្ពុជា។
ដើម្បីកុំឱ្យកម្ពុជាដើរថយក្រោយរហូតដល់មិនអាចស្រដីបាន រដ្ឋាភិបាលអាណត្តិថ្មី ត្រូវតែមានឆន្ទៈនយោបាយមាំមួនក្នុងការអនុវត្តវិធានការចម្បងមួយចំនួន ដូចជា ការកសាងប្រព័ន្ធគុណាធិបតេយ្យ (Meritocracy) ពិតប្រាកដ។
ក្នុងន័យនេះ ត្រូវបញ្ឈប់ការតែងតាំងមន្ត្រីតាមរយៈខ្សែស្រឡាយគ្រួសារ។ រាល់ការដំឡើងតំណែងក្នុងជួររដ្ឋាភិបាល ត្រូវតែផ្អែកលើសមត្ថភាព ស្នាដៃ និងការប្រឡងប្រជែងដោយតម្លាភាព។ ប្រសិនបើកម្ពុជាមិនអាចកសាងធនធានមនុស្សដែលមានគុណភាពបានទេ យើងនឹងមិនអាចដើរទាន់បដិវត្តន៍ឧស្សាហកម្ម ៤.០ បានឡើយ។
មួយវិញទៀត រដ្ឋាភិបាល ត្រូវពង្រឹងឯករាជ្យភាពនៃប្រព័ន្ធតុលាការ ដែលប្រព័ន្ធនេះ ត្រូវតែជាបង្អែកសម្រាប់អ្នកវិនិយោគ។ បើគ្មានច្បាប់ដែលការពារកម្មសិទ្ធិបញ្ញា និងការកាត់ក្តីដោយយុត្តិធម៌ (មិនលម្អៀងទៅរកអ្នកមានអំណាច) ទេនោះ វិនិយោគិនដែលមានគុណភាពនឹងមិនមកកម្ពុជាឡើយ។
លើសពីនេះ គឺការប្រយុទ្ធប្រឆាំងអំពើពុករលួយ។ វិធានជោគជ័យទៅបាន វាទាល់តែអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ (ACU) ត្រូវតែមានឯករាជ្យភាពពិតប្រាកដ និងហ៊ានចាត់វិធានការលើបុគ្គលដែលមានអំណាចខ្ពស់បំផុត។ ការសម្អាតអំពើពុករលួយ នឹងជួយកាត់បន្ថយការចំណាយក្រៅផ្លូវការ ដែលនឹងធ្វើឱ្យតម្លៃទំនិញកម្ពុជា មានលទ្ធភាពប្រកួតប្រជែងលើទីផ្សារអន្តរជាតិ។
សំខាន់បំផុតមួយទៀតនោះ គឺការវិនិយោគលើបច្ចេកវិទ្យា និងការអប់រំ។ ការណ៍នេះ រដ្ឋាភិបាលត្រូវបង្វែរថវិកាពីការកសាងអាគាររដ្ឋបាល ឬសំណង់មហិមាដែលគ្មានប្រសិទ្ធភាពសេដ្ឋកិច្ច មកវិនិយោគលើការបណ្តុះបណ្តាលបច្ចេកទេស (TVET) និងការស្រាវជ្រាវវិទ្យាសាស្ត្រវិញ។ កម្ពុជាត្រូវការកម្លាំងពលកម្មដែលមានជំនាញខ្ពស់ ដើម្បីផ្លាស់ប្តូរពីសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើកម្លាំងបាយ ទៅជាសេដ្ឋកិច្ចពឹងផ្អែកលើចំណេះដឹង។
សន្តិភាពឆ្នាំ១៩៩៨ បានផ្តល់ឱកាសឱ្យកម្ពុជារស់ឡើងវិញ ប៉ុន្តែសន្តិភាពឆ្នាំ២០២៦ ត្រូវតែជាសន្តិភាពដែលផ្តល់ «សេរីភាព និងយុត្តិធម៌»។ ស្ថិរភាពដែលគ្របដណ្តប់ដោយការភ័យខ្លាច និងបក្ខពួកនិយម គឺជាស្ថិរភាពដែលផុយស្រួយបំផុត។ ប្រសិនបើគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានៅតែបន្តប្រកាន់ខ្ជាប់នូវប្រព័ន្ធដឹកនាំចាស់គំរិលដែលការពារតែប្រយោជន៍ក្រុមគ្រួសារ និងមន្ត្រីជិតស្និទ្ធ កម្ពុជានឹងមិនត្រឹមតែដើរយឺតជាងអ្នកជិតខាងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែអាចនឹងធ្លាក់ចូលទៅក្នុងវិបត្តិសង្គមដ៏ជ្រៅមួយ ដែលសូម្បីតែអាវុធទំនើបៗ ក៏មិនអាចបង្ក្រាបបានដែរ។
ពេលវេលាសម្រាប់ការកែទម្រង់ពិតប្រាកដបានមកដល់ហើយ។ តើអ្នកដឹកនាំជំនាន់ក្រោយរបស់កម្ពុជាហ៊ានបំបែក «របាំងបក្ខពួកនិយម និងគ្រួសារនិយម» នេះដើម្បីប្រយោជន៍ជាតិទាំងមូល ឬសុខចិត្តរស់នៅក្នុងទ្រុងនៃអំណាចបក្ខពួករបស់ខ្លួន?៕
