ការដែលរដ្ឋាភិបាលទម្លាយឱ្យដឹងពីការចេញលិខិតតវ៉ាទៅថៃ ដែលបានសម្រុកធ្វើហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធលើដីខ្មែរ ដែលថៃឈ្លានពានបានក្រោយសង្គ្រាម២១ថ្ងៃនោះ ត្រូវគេមើលឃើញថា ជាយុទ្ធសាស្ត្ររំលត់កំហឹងមហាជន ដើម្បីបិទបាំងកម្សោយធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីទៅប្រទេសជិតខាងប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាឆន្ទៈទាមទារដីខ្មែរយកត្រឡប់មកវិញនោះទេ ដរាបណា កម្ពុជាមិនប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិ។
កាលពីថ្ងៃទី២១ ខែមករា ក្រសួងការបរទេស និងសហប្រតិបត្តិការអន្តរជាតិ បានចេញលិខិតតវ៉ាផ្លូវការជាថ្មីម្ដងទៀត ប្រឆាំងចំពោះសកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធថៃក្នុងតំបន់ដែលបានកាន់កាប់។
ប្រភពបន្តថា សកម្មភាពរបស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធថៃ ដែលផ្ទុយទៅនឹងវិធានការកាត់បន្ថយភាពតានតឹង ដែលមានចែងក្នុងចំណុចទី១ នៃសេចក្តីប្រកាសរួម នៃកិច្ចប្រជុំពិសេសលើកទី៣ របស់គណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ (GBC) ចុះថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥។
ក្រសួងនិយាយថា សកម្មភាពទាំងនេះ បានប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់អធិបតេយ្យ និងបូរណភាពទឹកដីរបស់កម្ពុជា បង្កឡើងនៅថ្ងៃទី១៩ ខែមករា ឆ្នាំ២០២៦ រួមមានដូចជាការតម្កល់រូបសំណាកព្រះពុទ្ធបដិមា នៅលើទីតាំងរូបសំណាកបដិមាព្រះវិស្ណុ ដែលត្រូវបានបំផ្លាញដោយមន្ត្រីយោធាថៃ នៅតំបន់អានសេះ ខេត្តព្រះវិហារ។ ការដាក់រាយកុងតឺន័រ ដើម្បីរាំងផ្លូវ នៅតំបន់បឹងត្រកួន ខេត្តបន្ទាយមានជ័យ និងការសាងសង់លេណដ្ឋានដោយប្រើប្រាស់គ្រឿងចក្រធុនធ្ងន់ នៅតំបន់បឹងត្រកួន។
ជុំវិញបញ្ហានេះ កម្ពុជាអំពាវនាវឱ្យប្រទេសថៃអនវុត្តឱ្យបានពេញលេញ និងស្មោះត្រង់នូវប្រការទាំងអស់នៃសេចក្តីប្រកាសរួមនៃកិច្ចប្រជុំពិសេសលើកទី៣ របស់គណៈកម្មាធិការព្រំដែនទូទៅ ចុះថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ និងកិច្ចព្រមព្រៀងផ្សេងទៀត ដើម្បីកាត់បន្ថយភាពតានតឹង កសាងទំនុកចិត្តនិងការជឿជាក់ ព្រមទាំងស្តារសន្តិភាពរវាងប្រទេសទាំងពីរឡើងវិញ។
សម្រាប់ តំណាងរាស្រ្តបក្សប្រឆាំង លោក អ៊ុំ សំអាន ចាត់ទុកលិខិតតវ៉ារបស់ក្រសួងការបរទេសនេះ គ្រាន់ជាល្បិចនយោបាយ ដើម្បីស្អំចិត្តមហាជនកុំឱ្យខឹងសម្បាររដ្ឋាភិបាលដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដី។
លោកបន្តថា ទោះរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុន ចេញលិខិតតវ៉ាច្រើនលើសលុបយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មិនអាចជំរុញឱ្យថៃប្រគល់ទឹកដីខ្មែរត្រឡប់មកវិញបានទេ បើមិនព្រមដាក់ពាក្យប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិ។
លោកថា ការព្យាយាមចេញលិខិតតវ៉ាប្រឆាំងថៃជាហូរហែរនេះ ច្បាស់ណាស់ជាល្បែងនយោបាយលួងចិត្តមហាជន ដើម្បីឱ្យពលរដ្ឋឃើញមើលថា ខ្លួនមិនបាននៅស្ងៀមរឿងការបាត់បង់បូរណភាពទឹកដីទេ។
ម្យ៉ាងវិញទៀត គឺដើម្បីបិទបាំងនូវកម្សោយរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុន ដែលអសមត្ថភាពការពារទឹកដី បណ្តោយឱ្យថៃគឃ្លើនឈ្លានពាន បំផ្លាញប្រាសាទបុរាណ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងផ្ទះសម្បែពលរដ្ឋខ្មែរ។
លោកថា៖ «គ្រាន់តែថ្លែងការណ៍សុំរបស់ពីចោរ ឬក៏គ្រាន់តែចេញលិខិតអំពាវនាវទៅចោរឲ្យប្រគល់ម៉ូតូមកយើងវិញនោះ ចោរមិនឱ្យទេ ដូច្នេះអំពាវនាវ ឬក៏កំណត់ទូតហ្នឹង អត់បានការនោះទេ គ្រាន់តែធ្វើឲ្យប្រជាពលរដ្ឋស្ងប់ចិត្ត អូរ! រដ្ឋាភិបាលលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គេអត់នៅស្ញៀម គេតវ៉ាដែរ គេប្រឹងប្រែងស្វះស្វែងដែរ ប៉ុន្តែប្រឹងប្រែងស្វះស្វែងហ្នឹង វាអត់ត្រូវតាមផ្លូវច្បាប់ ហើយអត់សង្ឃឹមថានឹងបានមកវិញ ព្រោះអាហ្នឹងគ្រប់គ្រាន់តែធ្វើឲ្យឮតវ៉ាដែរហ្នឹង តែមិនព្រមប្ដឹងហ្នឹង គឺគ្រាន់តែតវ៉ាគ្រាន់តែថ្លែងការណ៍ តែមិនព្រមប្តឹង គឺវាអត់បានការនោះទេ»។
ប្រហែលគ្នានេះដែរ អ្នកច្បាប់និងជាអ្នកវិភាគឯករាជ្យ លោក វ៉ន ចាន់ឡូត និយាយថា ការចេញលិខិតតវ៉ាប្រឆាំងថៃនេះ អាចជាយុទ្ធសាស្រ្តស្អំចិត្តមហាជន កុំឱ្យខឹងសម្បាររដ្ឋាភិបាល រឿងធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដី។ លោកថា រដ្ឋាភិបាល លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត មិនអាចទាមទារទឹកដីខ្មែរត្រឡប់មកវិញទេ បើមិនប្តឹងថៃទៅតុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ICJ និងដៃគូរពាក់ព័ន្ធនោះ។
លោកថា៖ «ការចេញលិខិតបដិសេធហើយនិងប្រឆាំងទៅនឹងសកម្មភាពរបស់ភាគីថៃ ចំពោះការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ ឬក៏លេណដ្ឋានផ្សេងៗនោះ ទំនងក្នុងចេតនាធំបំផុតនោះគឺការស្អំចិត្តប្រជាពលរដ្ឋដើម្បីកុំឲ្យមានការខឹងសម្បាខ្លាំងចំពោះរដ្ឋាភិបាល ដោយឡែកចំពោះភាពបរាជ័យរបស់ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅក្នុងកិច្ចការពារដែនអធិបតេយ្យ និងបូរណភាពរបស់ជាតិ យើងឃើញជាក់ស្ដែងក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រជាង៥០០ឆ្នាំមកនេះ នៅពេលដែលប្រទេសជិតខាងគ្រប់គ្រងលើទឹកដីរបស់កម្ពុជា ហើយគឺកម្ពុជាមិនដែលយកទឹកដីអស់នោះមកវិញបានម្តងណាឡើយ គឺគេនឹងត្រូវបាត់បង់រហូតតែម្ដង»។
ការណ៍នេះ លោក ចាន់ឡូត ផ្តល់ជាយោបល់ថា ជម្រើសល្អបំផុតរបស់មេដឹកនាំកម្ពុជាលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គួរតែចុះចេញតំណែង ដើម្បីដាក់អ្នកថ្មីមកជំនួស ក្នុងការការពារ និងទាមទារទឹកដីខ្មែរមកវិញ។
លោកថា៖ «វាមិនពិបាកនោះទេ ដោយគ្រាន់តែលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត លាលែងចេញពីតំណែង ហើយប្រគល់ឲ្យអ្នកដែលមានសមត្ថភាពពិតប្រាកដ មកដឹកនាំកិច្ចការក្នុងតួនាទីជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ប្រសិនបើពុំមានការទទួលខុសត្រូវហើយ ចំណុចនេះទេ ទោះបីជាលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅបន្តកាន់តំណែងក៏ដោយក៏នឹងមិនទទួលបាននូវការសាទរ ការឲ្យតម្លៃ និងការជឿទុកចិត្តពីសំណាក់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរដែរ ហើយនៅក្នុងផ្នត់គំនិតរបស់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ និងចាត់ទុកលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គឺជានាយករដ្ឋមន្ត្រីតែអន់បំផុត»។
ចំណែក អ្នកធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើបណ្តាញសង្គមនៅទីក្រុងឡង់ប៊ិច សហរដ្ឋអាមេរិក លោក មួង ណារ៉េត យល់ដូចគ្នាថា បើកម្ពុជាមិនប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិទេ ដីខ្មែររាប់សិបកន្លែងដែលថៃដណើ្តមបានក្រោយសង្គ្រាម២១ថ្ងៃ គ្មានថ្ងៃបានមកវិញទេ ។
លោកថា៖ «ខ្ញុំបានថា ខ្ញុំស្ទើរតែហ៊ានភ្នាល់ដាក់ជីវិតថា ថៃនឹងមិនឲ្យដីខ្មែរដែលថៃវាយយកបានទេ ខ្ញុំហ៊ានភ្នាល់ដាក់ជីវិតស្ទើរតែហ៊ានភ្នាល់ដាក់ជីវិត ជាការពិតហើយ វាការភ្នាល់នេះ វាធ្ងន់ខ្លាំងណាស់ យកជីវិតទៅដាក់នៅក្នុងការភ្នាល់ថាថៃមិនឲ្យដីយើងទេ ខ្ញុំនិយាយនេះណា កុំយកមកវ៉ៃប្រហារខ្ញុំក្នុងន័យថា ខ្ញុំហ្នឹងក្បត់ជាតិ ឬក៏កាន់ជើងថៃ ខ្ញុំនិយាយនេះ ដោយសារខ្ញុំស្រឡាញ់កម្ពុជាអស់ពីបេះដូង ខ្ញុំនិយាយនេះចង់ប្រាប់ទៅរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាថា បើអស់លោកធ្វើដូចអស់លោកនេះណាស់ សុំភ្លើងយក្សហើយចរចាតវ៉ាចរចាថ្កោលទោសតវ៉ាសុំអង្វរហើយ គេអត់ទៅមើលយើងផង តើយើងទៅចរចាជាមួយចោរយ៉ាងម៉េច»។
អ្នកនាំពាក្យគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក ជា ធារិទ្ធិ សុំមិនបកស្រាយ ដោយថា លើសដែនសមត្ថកិច្ចរបស់លោក ។
លោកថា៖ «សម្បត្តិឯងសួរខាងក្រសួងការបរទេស ឬក្រសួងការពារជាតិ ខ្ញុំឆ្លើយវាអត់ត្រូវនឹងសាច់រឿងហ្នឹងទេ»។
យាំងណា អ្នកនាំពាក្យរដ្ឋាភិបាល លោក ប៉ែន បូណា ធ្លាប់អំពាវនាវឱ្យពលរដ្ឋជឿជាក់លើរដ្ឋាភិបាល ជុំវិញការដោះស្រាយបញ្ហាព្រំដែនជាមួយថៃនេះ។
លោកថា៖ «សូមបងប្អូនយើងជឿជាក់លើរាជរដ្ឋាភិបាល ដែលមានសម្ដេចមហាបវរធិបតី ហ៊ុន ម៉ាណែត ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងមានថ្នាក់ដឹកនាំស្ថាប័នកំពូលៗរបស់ជាតិ ជាពិសេសគឺសម្ដេចតេជោ ហ៊ុន សែនប្រធានព្រឹទ្ធសភា ទាំងថ្នាក់ដឹកនាំគ្រប់លំដាប់ថ្នាក់ដោយមានវីរៈកងទ័ព វីរៈកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធដ៏អង់អាចក្លាហានរបស់យើង ក្នុងការចាត់ចែងការងារគ្រប់យ៉ាង ដើម្បីថែរក្សាសុខសន្តិភាពការពារបូរណភាពទឹកដីបានគង់វង្សដោយសន្តិវិធីនោះ ក្នុងក្របខ័ណ្ឌច្បាប់អន្តរជាតិ និងក្នុងស្មារតីពហុភាគី»។
ដោយឡែក ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា លោក ម៉ែន ណាត និយាយថា បើរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុន មិនព្រមបញ្ជាក់ជំហរប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិ លោកអះអាងថា កុំសង្ឃឹមបានដីខ្មែរត្រឡប់មកវិញ។
ក្នុងត្រង់ន័យនេះ លោកទាញជាឧទាហរណ៍ថា គ្មានចោរប្លន់ឯណា ព្រមប្រគល់របស់របរឱ្យយើងមកវិញងាយៗនោះទេ បើយើងមិនព្រមដាក់ពាក្យប្តឹងប៉ូលីសតាមផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីទាមទាររបស់ដែលបាត់នោះ។
លោកថា ថៃវាមិនព្រមប្រគល់ទឹកដីខ្មែរ ដែលវាខំប្រឹងវាយប្រហារលួចប្លន់ពីខ្មែរយើងយ៉ាងលំបាក ហើយប្រគល់ឱ្យខ្មែរវិញងាយៗទេ បើរដ្ឋាភិបាលគ្រួសារហ៊ុន មិនដាក់ពាក្យប្តឹងទៅតុលាការអន្តរជាតិ។
លោកថា៖ «បើសកម្មភាពដូចលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត លោក ប្រាក់ សុខុន ធ្វើរាល់ថ្ងៃហ្នឹង បើធ្វើតែអ៊ីចឹងហ្នឹងគ្មានសៀមណាគេឲ្យដីមកវិញទេ ព្រោះសៀមជាចោរប្លន់ ចោរប្លន់គេបើកមុខគេជំហរមុខមកប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិយើង ហើយយើងអត់ប្ដឹងចោរ ធ្វើម៉េចចោរឲ្យទ្រព្យសម្បត្តិនោះយើងវិញ ចោរប្លន់គេប្លន់ហើយគេថា អត់ប្លន់ទៀត គេយកទ្រព្យសម្បត្តិយើងទទេ ហើយគេថាគេអត់ប្លន់ទេ អាហ្នឹងជាល្បិចកលរបស់ចោរប្លន់ អ៊ីចឹងហើយសៀមនេះចូលមកឈ្លានពានប្លន់យកទ្រព្យសម្បត្តិយើង ហើយដោះសាថាគ្មានប្លន់ទេ ម្ល៉ោះហើយយើងជាជនរងគ្រោះ ហើយយើងក៏នៅចាំដល់ថ្ងៃណា ទៅសុំចោរចរចាហើយបានទ្រព្យសម្បត្តិវិញ តើវាសមទំនងថាចោរនឹងប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិឱ្យយើង មិនទេ គឺទេ»។
បើតាម លោក អ៊ុំ សំអាន បានធ្វើបច្ចុប្បន្នភាពថ្មីថា ក្រោយសង្រ្គាម ២១ថ្ងៃកន្លងមកនេះ ខ្មែរបាត់ទឹកដីចំនួន ៤១ ទីតាំង ដូចជា ប្រាសាទតាមាន់ធំ ប្រាសាទតាមាន់តូច ប្រាសាទតាក្របី ប្រាសាទខ្នារ ច្រកអានសេះ ភ្នំ៣៥០ ភូមិជោគជ័យ ភូមិព្រៃចាន់ ផ្ទះបីខ្នង អូរភ្លុកដំរី ថ្មដា ភ្នំទ្រព្យ ថ្មដូន អូរស្មាច់ បឹងត្រកួនចំនួន ៤ភូមិ ផ្ទះតាម៉ុក (ជាំតែ-បុស្បូវ ) អូរផ្កាស្នេហ៍ តាថាវ និងជប់អង្គុញ ជាដើម។
បើតាមមាត្រា៥២នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ចែងថា រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ប្តេជ្ញារក្សាការពារឯករាជ្យ អធិបតេយ្យ បូរណភាពទឹកដី អនុវត្តនយោបាយបង្រួបបង្រួមជាតិ ដើម្បីការឯកភាពជាតិ។
ដោយឡែក ក្រមព្រហ្មទណ្ឌមាត្រា៤៤០ ចែងថា «អំពើប្រគល់ឱ្យរដ្ឋបរទេស ឬភ្នាក់ងារបរទេស នូវដែនដីជាតិទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក ជាអំពើក្បត់ជាតិ ត្រូវផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត»៕
