សមាគមអាដហុក រកឃើញថា បញ្ហាវិវាទដីធ្លីនៅកម្ពុជា នៅតែបន្តមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរ រ៉ាំរៃ និងស្មុគស្មាញ ដែលទាមទារឱ្យមានការកែលម្អផ្នែកច្បាប់ គោរពសិទ្ធិសហគមន៍ ទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងបញ្ឈប់ការប្រើអំណាចខុសពីគោលបំណងនៃច្បាប់ បើពុំនោះទេ វិវាទដីធ្លីនឹងបង្កផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងការបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើរដ្ឋាភិបាលនិងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដែលអាចរារាំងដល់ការអភិវឌ្ឍរយៈពេលវែង។
របាយការណ៍ស្តីពី ស្ថានភាពសិទ្ធិដីធ្លីឆ្នាំ២០២៥របស់សមាគមការពារសិទ្ធិមនុស្សអាដហុក ចេញផ្សាយនៅថ្ងៃទី០៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦នេះ បានលើកឡើងថា បញ្ហាវិវាទដីធ្លីនៅក្នុងឆ្នាំ២០២៥ បន្តមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរ រ៉ាំរៃ និងស្មុគស្មាញ ដោយមានករណីថ្មីចំនួន ៤៥ករណី បន្ថែមលើករណីចាស់ៗជាច្រើនដែលមិនទាន់មានដំណោះស្រាយសមរម្យ។
ករណីទាំងនេះ ប៉ះពាល់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋចំនួន ៥ ៥២០គ្រួសារ រួមទាំងជនជាតិដើមភាពតិច ៧ ៣៥១នាក់ និងផ្ទៃដីជាង ១១ម៉ឺនហិកតា (១១៥ ៤១៣ ហិកតា) ក្នុងនោះភាគរយខ្ពស់នៃវិវាទពាក់ព័ន្ធនឹងការរំលោភដីធ្លីដោយបុគ្គលមានអំណាច ៤២ភាគរយ និងអ្នកមានទ្រព្យ/ក្រុមហ៊ុន ២០ភាគរយ ដែលជាការបង្ហាញពីឥទ្ធិពលខ្លាំងរបស់ក្រុមអាជ្ញាធរមានអំណាចលើការប្រើប្រាស់ធនធានដីធ្លី និងធនធានធម្មជាតិ។
អាដហុកបានបន្តថា លក្ខណៈសំខាន់មួយនៃវិវាទទាំងនេះ គឺការប្រើអំណាចលើសគោលបំណងច្បាប់បានកំណត់ ដូចជា ការដកហូតដីដោយមិនមានសំណងសមរម្យ ការប្រើកម្លាំងឬអាវុធគំរាមកំហែង ការបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិផលដំណាំកសិកម្ម និងការប្រើប្រព័ន្ធតុលាការជាឧបករណ៍ដាក់សម្ពាធលើសហគមន៍។
ប្រភពដដែលបន្តថា បញ្ហានេះ ក៏មានផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់សិទ្ធិមនុស្ស រួមមាន សិទ្ធិកម្មសិទ្ធិ សិទ្ធិលំនៅឋាន សិទ្ធិរស់នៅមានសេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងសិទ្ធិតវ៉ាដោយសន្តិវិធី ជាពិសេសប៉ះពាល់ដល់សិទ្ធិនិងអត្តសញ្ញាណរបស់ជនជាតិដើមភាគតិច។ ផលវិបាកនៃវិវាទដីធ្លី ក៏ប៉ះពាល់ផងដែរ ដល់សង្គម និងជីវភាពប្រជាពលរដ្ឋ ដូចជា ប៉ះពាល់បញ្ហាផ្លូវចិត្ត បញ្ហាសេដ្ឋកិច្ចរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និងការបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ និងនិទណ្ឌភាព។
អនុប្រធានផ្នែកសិទ្ធិមនុស្សនិងដីធ្លីនៃសមាគមអាហដុក លោក យិន ម៉េងលី មានប្រសាសន៍បន្ថែមលើរបាយការណ៍ថា កម្ពុជាមានច្បាប់ និងលិខិតបទដ្ឋានគតិយុត្តិជាច្រើនពាក់ព័ន្ធនឹងបញ្ហាដីធ្លីនេះ ប៉ុន្តែការអនុវត្តនៅមិនទាន់មានប្រសិទ្ធភាពនៅឡើយ ដោយសារកត្តាអំពើពុករលួយ ខ្វះតម្លាភាព ការប្រើប្រាស់កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ និងប្រព័ន្ធតុលាការដាក់សម្ពាធលើប្រជាសហគមន៍ ទំនាក់ទំនងល្អរវាងអាជ្ញាធរនិងបុគ្គលមានអំណាចមានទ្រព្យ ខណៈពេលខ្លះមានការគំរាមកំហែង និងការចាប់ខ្លួនពលរដ្ឋ ដែលធ្វើឱ្យពលរដ្ឋបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើអាជ្ញាធរ និងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ជាដើម។
ដើម្បីធ្វើឱ្យការអនុវត្តច្បាប់មានប្រសិទ្ធភាព លោកថា៖ «ទាមទារឱ្យមានការបញ្ឈប់ការប្រើប្រាស់នូវកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ ឈប់កុំឱ្យមានការគំរាមកំហែងដល់អ្នកតវ៉ាដោយសន្តិវិធីពាក់ព័ន្ធនឹងរឿងដីធ្លី។ យើងមិនចង់ឱ្យមានការប្រើប្រាស់បទល្មើសព្រហ្មទណ្ឌ ក្នុងការចោទប្រកាន់ឬចាប់ឃុំខ្លួនភាគីម្ខាងទៀតនេះ នៅក្នុងរឿងដីធ្លី យើងចង់ឱ្យមានការរកឱ្យឃើញភាគីណាជាកម្មសិទ្ធិករលើដីហ្នឹង ដោយបង្អង់រឿងព្រហ្មទណ្ឌទុកមួយអន្លើសិន ហើយយើងចង់ឱ្យមាន បើសិនជាមាការដកហូតទ្រព្យសម្បត្តិហ្នឹង យើងឱ្យមានការអនុវត្តឱ្យបានត្រឹមត្រូវពាក់ព័ន្ធនឹងសំណង តាមគោលការណ៍ច្បាប់ ហើយជាពិសេសគឺពាក់ព័ន្ធជនជាតិដើមភាគតិចហ្នឹង គឺយើងចង់ឱ្យមានការ ឱ្យពួកគាត់បានដឹងពីការអភិវឌ្ឍ ឱ្យគាត់មានការចូលរួម ឱ្យគាត់មានការយល់ព្រម បាទ យល់ព្រមពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការអភិវឌ្ឍហ្នឹង បើសិនជាការអភិវឌ្ឍហ្នឹងមានការប៉ះពាល់ទៅដល់ដីរបស់ពួកគាត់ ជីវភាពរបស់ពួកគាត់ ដែលពួកគាត់រស់នៅអាស្រ័យផលបញ្ហាដីធ្លីនេះ»។
លោក ឈឹម រី តំណាងពលរដ្ឋនៅតំបន់កោះមាស ក្នុងខេត្តកណ្តាល ដែលបាននិងកំពុងមានបញ្ហាវិវាទដីធ្លីជាមួយក្រុមហ៊ុន ឃុន សៀ បានរៀបរាប់ពីទុក្ខលំបាករបស់លោកនិងសហគមន៍ ដែលស្របទៅនឹងការរកឃើញរបស់អាដហុកដែរ។
លោកថា នៅពេលពលរដ្ឋតវ៉ាសុំឱ្យអាជ្ញាធរជួយដោះស្រាយរឿងដីធ្លី ដែលពួកគាត់ធ្លាប់រស់នៅអាស្រ័យផលរាប់ឆ្នាំមកហើយ បែរជាអាជ្ញាធរហាក់ឈរនៅខាងក្រុមហ៊ុន និងគំរាមកំហែងពលរដ្ឋ ខណៈក្រសួងស្ថាប័នពាក់ព័ន្ធ រដ្ឋសភា ព្រឹទ្ធសភា ដែលពួកគាត់បានដាក់ញតិ្តសុំឱ្យជួយអន្តរាគមន៍ ក៏មិនឃើញមានចំណាត់ការជួយដោះស្រាយ ហើយសំណងនោះទៀតសោត ក៏មិនសមរម្យដែលអាចឱ្យពួកគាត់ទៅរកទីតាំងថ្មីបាន។
លោកបន្តថា៖ «សូមឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលយកច្បាប់ជួយដោះស្រាយ តើខាងខ្ញុំហ្នឹងខុសឬត្រូវ ដែលមករស់នៅនេះតាំងពីឆ្នាំ១៩៧៩មក ហើយយករបស់ខ្ញុំទៅលក់នេះ សុំឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលជាពិសេសសម្តេច ហ៊ុន សែន ជួយដោះស្រាយ ព្រោះខ្ញុំកើតមកវានៅហ្នឹង មានដីប៉ុណ្ណឹង ហើយបើឧបមាថា ឥឡូវយកទៅអភិវឌ្ឍន៍ អភិវឌ្ឍន៍ស្អី យកទៅឱ្យបុគ្គលនោះ ហើយខ្ញុំជាប្រជាជននេះ រាប់រយគ្រួសារនេះ ខ្ញុំរំពឹងអី បាទ!វាអយុត្តិធម៌»។
វីអូឌី មិនអាចសុំការអត្ថាធិប្បាយជុំវិញករណីនេះពីអ្នកនាំពាក្យក្រសួងរៀបចំដែនដី នគរូបនីយកម្ម និងសំណង់ លោក សេង ឡូត បានទេ នៅថ្ងៃព្រហស្បតិ៍នេះ។
សម្រាប់របាយការណ៍បូកសរុបលទ្ធផលការងារប្រចាំឆ្នាំ២០២៥ របស់ក្រសួងរៀបចំដែនដី ដែលបានផ្សព្វផ្សាយកាលពីពាក់កណ្តាលខែមីនា ឆ្នាំ២០២៦ បានឱ្យដឹងថា គិតចាប់ពីការអនុវត្តរហូតដល់ឆ្នាំ២០២៥ ក្រសួងបានទទួលពាក្យបណ្ដឹងចំនួន ១៦ ៣៦៤ ករណី ក្នុងនោះដោះស្រាយបញ្ចប់នីតិវិធីចំនួន ១៦ ២៨២ ករណី និងកំពុងដោះស្រាយចំនួន ៨២ ករណី។
ក្រសួងបញ្ជាក់ថា ពាក់ព័ន្ធនឹងការន្លឿនដោះស្រាយវិវាទដីធ្លី ក្រុមការងាររបស់ក្រសួង បានសហការជាមួយអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ចក្នុងការរកដំណោះស្រាយចំពោះករណីវិវាទដែលនៅសេសសល់ ដើម្បីបិទបញ្ចប់ភាពចម្រូងចម្រាសក្នុងសង្គម បង្កើតបរិយាកាសគ្មានជម្លោះ ពង្រឹងសុវត្ថិភាពនៃការកាន់កាប់ដី បង្កើតភាពសុខដុមរមនាក្នុងសង្គម ឈានទៅអភិវឌ្ឍន៍សេដ្ឋកិច្ចនិងសង្គមកិច្ចនៅតាមមូលដ្ឋាន។
អ្នកនាំពាក្យគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យជឿនលឿន លោក ប៉ោ មករា សង្កេតឃើញថា យន្តការឬរបៀបនៃការដោះស្រាយបញ្ហាវិវាទដីធ្លីរបស់រដ្ឋាភិបាល ហាក់មានទម្រង់ដដែលៗ និងហាក់ដូចជាទម្លាក់បន្ទុកមកលើ ពលរដ្ឋដែលរស់នៅតំបន់រងគ្រោះ តាំងពីឆ្នាំ២០០៤មក ក្នុងនោះមានទាំងការជម្លៀសពលរដ្ឋចេញពីដីធ្លីផ្ទះសម្បែងដែលពួកគាត់រស់នៅជាច្រើនឆ្នាំ ទៅកាន់តំបន់ផ្សេងដែលមិនមានហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធគ្រប់គ្រាន់ ឬតំបន់ដាច់ស្រយាល ជាមួយនឹងសំណងតិចតួច ដែលធ្វើឱ្យពលរដ្ឋរងគ្រោះជួបបញ្ហាជីវភាព កង្វះសេវាសុខភាពនិងសេវាអប់រំជាដើម។
លោកថា៖ «បើយើងមើលទិដ្ឋភាពជារួម ពាក់ព័ន្ធនឹងជម្លោះដីធ្លីហ្នឹង វាមានសាវតាវាមានបញ្ហាតាំងពីជំនាន់អតីតលោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន សែន មកម្លេះ ចឹងជាយន្តការដោះស្រាយហាក់បីដូចជាមិនមានអីថ្មី យន្តការដោះស្រាយហាក់បីដូចជាមិនមានប្រសិទ្ធភាព ពាក់ព័ន្ធទៅនឹងអំពើពុករលួយ បញ្ហាពាក់ព័ន្ធទៅនឹងកម្សោយនៃមន្ត្រីមូលដ្ឋាន ពាក់ព័ន្ធនឹងការអនុវត្តច្បាប់ដែលមិនមានប្រសិទ្ធភាព ចឹងលទ្ធផលពីណុងរហូតដល់ឥឡូវនេះ វាជាលទ្ធផលដែលយើងដឹងជាស្រេចហើយថា វាមិនមានប្រសិទ្ធភាព បើសិនជាមានបញ្ហាអំពើពុករលួយ ប្រសិទ្ធិភាពនៃការអនុវត្តច្បាប់នៅមានកម្រិត»។
លោក ប៉ោ មករា យល់ថា ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាវិវាទដីធ្លីឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព គឺត្រូវពង្រឹងមន្ត្រីអនុវត្តច្បាប់ ការផ្តល់សំណងសមរម្យតាមទីផ្សារ លុបបំបាត់អំពើពុករលួយ និងការចុះបញ្ជីដីធ្លីដោយតម្លាភាព និងសុច្ចរិតភាព។
ចំណែក របាយការណ៍សមាគមអាដហុក ក៏បានផ្តល់ជាយោបល់ដែរថា ដើម្បីកែលម្អស្ថានភាពការអនុវត្តច្បាប់ក្នុងការគ្រប់គ្រងដីធ្លីឱ្យមានប្រសិទ្ធភាព រដ្ឋាភិបាលត្រូវពង្រឹងការអនុវត្តច្បាប់ឱ្យមានតម្លាភាព និងធានាយុត្តិធម៌ស្មើភាព ធានាឯករាជ្យភាពតុលាការ គោរពសិទ្ធិសហគមន៍និងជនជាតិដើមភាគតិច ទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងការប្រើអំណាចខុសគោលបំណងច្បាប់។
អាដហុកបានព្រមានដែរថា៖ «បើគ្មានវិធានការណ៍ជាក់ស្តែង វិវាទដីធ្លី នឹងបន្តបង្កផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច-សង្គម ការកើនឡើងនៃភាពក្រីក្រ ការបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើរដ្ឋាភិបាល និងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដែលអាចរារាំងការអភិវឌ្ឍរយៈពេលវែង»៕
