ពេលនេះ មានជីកសិកម្មរហូតដល់ទៅ ១លានតោន កំពុងជាប់គាំងនៅលើកប៉ាល់ធំៗយ៉ាងហោចណាស់ ២០គ្រឿង នៅច្រកសមុទ្រហរមូស (Hormuz)។
ជម្លោះនៅតំបន់មជ្ឈិមបូព៌ា បានធ្វើឱ្យការផ្គត់ផ្គង់ជីលើទីផ្សារពិភពលោកខ្សត់ខ្សោយយ៉ាងខ្លាំង ហើយរុញឱ្យតម្លៃជីហក់ឡើងថ្លៃខ្លាំង។ បញ្ហានេះអាចជាចំណុចស្លាប់រស់សម្រាប់កសិករខ្មែរយើង ព្រោះរដូវធ្វើស្រែចំការជិតចូលមកដល់ហើយ។
តម្លៃជីអ៊ុយរ៉េ (ជីអាសូត) បានឡើងថ្លៃមួយជាពីរចាប់តាំងពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥មក ព្រោះគេត្រូវប្រើប្រាស់ឧស្ម័នធម្មជាតិដើម្បីផលិតវា។ បណ្តាប្រទេសនៅតំបន់ឈូងសមុទ្រពែរ្ស ដូចជា កាតា និងអារ៉ាប៊ីសាអូឌីត គឺជាអ្នកផ្គត់ផ្គង់ឧស្ម័នធម្មជាតិរាវ (LNG) ប្រហែល ២០% នៃទីផ្សារពិភពលោក ហើយក្នុងនោះ ៨៣% គឺត្រូវដឹកមកលក់នៅអាស៊ី។ ក្រៅពីនេះ ប្រទេសទាំងនេះក៏ជាអ្នកផលិតជីសម្រាប់នាំចេញពី ២០ ទៅ ៣០% នៃពិភពលោកដែរ ពោលគឺផ្គត់ផ្គង់ជីអ៊ុយរ៉េរហូតដល់ ៣៥% ឯណោះ។
ធាតុផ្សំសំខាន់ៗផ្សេងទៀត ក៏រងផលប៉ះពាល់ដែរ ដូចជា ជីផូស្ហ្វាត (Phosphate) ដែលរងការប៉ះពាល់ប្រហែល ២០% លើលោក។ ចំណែកឯសារធាតុស៊ុលហ្វួ ឬស្ពាន់ធ័រ (ដែលបានមកពីការចម្រាញ់ប្រេង និងឧស្ម័ន ហើយចាំបាច់ខ្លាំងសម្រាប់ធ្វើជីផូស្ហ្វាត) ក៏ត្រូវប៉ះពាល់ប្រហែល ៤៥% ដែរ ដោយសារតែការរំខានពីសង្រ្គាមនេះ។
ការវាយប្រហារលើរោងចក្រផលិតឧស្ម័ននៅតំបន់ឈូងសមុទ្រ បានធ្វើឱ្យស្ថានការណ៍កាន់តែដុនដាប ដោយសារវាធ្វើឱ្យចង្វាក់ផលិតកម្មត្រូវយឺតយ៉ាវរាប់ឆ្នាំ។ កាលពីខែមីនា អ៊ីស្រាអែលបានទម្លាក់គ្រាប់បែកលើកន្លែងផលិតឧស្ម័នធំមួយរបស់អ៊ីរ៉ង់ឈ្មោះ South Pars ហើយអ៊ីរ៉ង់ក៏បានវាយបកវិញលើរោងចក្រថាមពលនានានៅជុំវិញឈូងសមុទ្រនោះ។
អ្វីដែលខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរជាងគេ គឺការវាយប្រហារលើរោងចក្រឧស្ម័ន Ras Laffan របស់កាតា ព្រោះកន្លែងនេះជាទីតាំងផ្គត់ផ្គង់ធាតុផ្សំធ្វើជីដ៏ធំ។ អ្នកជំនាញនិយាយថា គេអាចត្រូវចំណាយពេលរហូតដល់ទៅ ៥ឆ្នាំ ទើបជួសជុលការខូចខាតដ៏ធំនេះឱ្យដកដង្ហើមឡើងវិញបាន។
ក្រុមហ៊ុនជីកសិកម្មកាតា (QAFCO) ដែលជាអ្នកផលិតជីធំជាងគេមួយក្នុងលោក និងជាអ្នកនាំចូលជីអ៊ុយរ៉េដ៏សំខាន់មកអាស៊ីអាគ្នេយ៍ ក៏ត្រូវពឹងផ្អែកលើប្រភពឧស្ម័នដែលរងការខូចខាតនេះដែរ។
នៅពេលច្រកសមុទ្រហរមូសត្រូវបានបិទខ្ទប់ កប៉ាល់ដឹកប្រេង និងកប៉ាល់កុងតឺន័រទាំងឡាយ រួមទាំងកប៉ាល់ដឹកជីផង មិនអាចធ្វើដំណើរមកអាស៊ីបានឡើយ។ ជាធម្មតា កប៉ាល់កុងតឺន័រខ្នាតធំ បើកបរយឺតៗ ក្នុងល្បឿនដូចម៉ូតូឌុប គឺប្រហែល ៣០ ទៅ ៤០ គីឡូម៉ែត្រក្នុងមួយម៉ោង ហើយត្រូវចំណាយពេលប្រហែល ៣សប្តាហ៍ទើបមកដល់ (ឬអាចយូរជាងនេះ បើបើកពន្យារដើម្បីសន្សំប្រេង)។
ដូចនេះ ទោះបីជាគេបើកច្រកសមុទ្រឡើងវិញនៅពេលនេះក៏ដោយ ក៏នៅតែមិនទាន់ប្រាកដថា ជីនឹងមកដល់ទីផ្សារកម្ពុជាទាន់ពេលសម្រាប់រដូវវស្សានេះ ឬយ៉ាងណានៅឡើយទេ។
កសិករខ្មែរយើង ដែលកំពុងតែជួបការលំបាកក្នុងស្រុករួចទៅហើយ ដូចជាផលប៉ះពាល់ពីជម្លោះព្រំដែន ឥឡូវត្រូវមកប្រឈមមុខនឹងឧបសគ្គជាន់លើឧបសគ្គថែមទៀត។ ក្នុងពេលជាមួយគ្នា ស្តុកជីនៅលើពិភពលោក ក៏កំពុងត្រូវបានដណ្តើមទិញពីសំណាក់កសិករនៅតំបន់ផ្សេងដែលមានរដូវដាំដុះមុនយើង ដូចជានៅអឺរ៉ុបជាដើម។ ការដណ្តើមគ្នានេះ នឹងរុញឱ្យតម្លៃជីដែលខ្សត់ស្រាប់ ឱ្យកាន់តែថ្លៃកប់ពពក។
ចិន គឺជាអ្នកផលិតជីដ៏ធំមួយ ហើយកន្លងមក តែងតែផ្គត់ផ្គង់ដល់ប្រទេសភាគច្រើននៅអាស៊ីអាគ្នេយ៍ រួមទាំងកម្ពុជាផងដែរ។ ប៉ុន្តែចាប់តាំងពីខែមីនាមក ចិនបានហាមឃាត់ការនាំចេញជី ដើម្បីទុកផ្គត់ផ្គង់កសិករក្នុងស្រុករបស់ខ្លួន និងដើម្បីកុំឱ្យម្ហូបអាហារឡើងថ្លៃ។
នៅចុងខែមេសា ចិនបានពង្រីកការហាមឃាត់នេះ ដោយរួមបញ្ចូលទាំងជីអាម៉ូញ៉ូមស៊ុលហ្វាត (Ammonium Sulphate) ដែលជាប្រភេទជីនាំចេញច្រើនជាងគេរបស់ខ្លួនថែមទៀត។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ គេក៏បានរឹតបន្តឹងការពិនិត្យនៅគយយ៉ាងម៉ត់ចត់ ដើម្បីទប់ស្កាត់ការលួចនាំចេញដោយគ្មានការអនុញ្ញាត។
ដោយសារតែរឿងនេះ រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាគួរតែបង្ហាញឱ្យច្បាស់ថា តើបានចរចាទិញជីពិសេសណាមួយពីចិនហើយឬនៅ? បើមិនទាន់បានចរចាទេ តើមានផែនការទៅទិញជីពីប្រភពណាផ្សេងទៀតក្នុងតម្លៃសមរម្យដែលកសិករអាចទិញរួច? ហើយតើរដ្ឋនឹងជួយចេញលុយប៉ះប៉ូវ (ឧបត្ថម្ភធន) លើតម្លៃជី ដើម្បីជួយដល់ការធ្វើស្រែដែរឬទេ? ខាងសារព័ត៌មានវីអូឌី (VOD) បានផ្ញើសំណួរទាំងនេះទៅកាន់ ឯកឧត្តម ឌិត ទីណា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងកសិកម្ម រុក្ខាប្រមាញ់ និងនេសាទ (MAFF) ដែរ ប៉ុន្តែមិនទាន់ទទួលបានការឆ្លើយតបឡើយ។
បញ្ហាជម្លោះព្រំដែន កម្ពុជា-ថៃ ក៏បានមកបន្ថែមបន្ទុកលើស្ថានភាពដែលពិបាកស្រាប់នេះដែរ។ មុនពេលមានជម្លោះ កម្ពុជាធ្លាប់នាំចូលជីក្នុងបរិមាណយ៉ាងច្រើនពីថៃ។ ការនាំចូលពីឆ្នាំ២០២០ ដល់ឆ្នាំ២០២៤ បានកើនឡើងជិតមួយជាពីរ គឺពី ៤៩ លានដុល្លារ រហូតដល់ ៩៧ លានដុល្លារក្នុងមួយឆ្នាំ។ ប៉ុន្តែការបិទព្រំដែន និងការមិនព្រមប្រើប្រាស់ទំនិញថៃ បានកាត់ផ្តាច់ផ្លូវនាំចូលជីពីថៃស្ទើរតែទាំងស្រុង។
យោងតាមការអង្កេតរបស់កម្មវិធីអភិវឌ្ឍន៍សហប្រជាជាតិ (UNDP) ទៅលើគ្រួសារដែលបានផ្លាស់ទីលំនៅដោយសារជម្លោះ បានបង្ហាញថា ជីកសិកម្ម គឺជាអ្វីដែលពួកគេត្រូវការបំផុត។ ពួកគេបានចាត់ទុកជីកសិកម្មជាអាទិភាពសំខាន់លំដាប់ទី៧ (ក្នុងចំណោមតម្រូវការទាំង ២៤) ដើម្បីជួយឱ្យជីវភាពពួកគេរស់ឡើងវិញ។
ពួកគេត្រូវការជី ជាជាងតម្រូវការផ្លូវថ្នល់ ជម្រក ឬទឹកស្អាតទៅទៀត។ ចម្លើយទាំងនេះ សបញ្ជាក់ឱ្យឃើញថា ជីកសិកម្មមានសារៈសំខាន់ខ្លាំងណាស់សម្រាប់គ្រួសារដែលពឹងផ្អែកលើរបរកសិកម្ម។
ក្រៅពីជីកសិកម្ម ឥន្ធនៈហ្វូស៊ីល (ប្រេង) ក៏កំពុងបង្កើតការចំណាយផ្សេងទៀតដែលធ្វើឱ្យកសិករព្រួយបារម្ភដែរ។ កសិករម្នាក់បានប្រាប់ VOD ថា ការចាក់ប្រេងម៉ាស៊ូតដើរម៉ាស៊ីនបូមទឹកស្រោចស្រព និងការប្រើយន្តការត្រាក់ទ័រភ្ជួររាស់ ក៏កំពុងតែបន្ថែមការចំណាយកាន់តែច្រើនឡើងៗដែរ។
ចុះតើគេអាចដោះស្រាយវិបត្តិនេះដោយរបៀបណា? ក្នុងរយៈពេលខ្លី អ្វីដែលត្រូវធ្វើមុនគេ គឺត្រូវស្វែងរកប្រភពផ្គត់ផ្គង់ជីពីកន្លែងផ្សេងជំនួស និងធានាថា តម្លៃវាមិនថ្លៃពេកសម្រាប់កសិករ (ប្រហែលជាត្រូវមានការជួយចេញលុយខ្លះពីរដ្ឋាភិបាល)។ ចំណែកក្នុងរយៈពេលវែង គេគួរតែសិក្សាពីការបង្កើតរោងចក្រផលិតជីនៅក្នុងស្រុកផ្ទាល់ ដើម្បីធានាឱ្យបាននូវសន្តិសុខស្បៀងជាតិ។
កាលពីខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានប្រកាសថា ការផលិតជីក្នុងស្រុក គឺជាអាទិភាពយុទ្ធសាស្ត្រមួយ។ បន្ទាប់មកនៅខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ក្រុមហ៊ុន ម៉ុង ឫទ្ធី គ្រុប បានប្រកាសសាងសង់រោងចក្រផលិតជីមួយនៅខេត្តកំពង់ស្ពឺ ដែលគ្រោងនឹងបញ្ចប់នៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ ខាងមុខនេះ។ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះ គេនៅមិនទាន់ដឹងច្បាស់ពីវឌ្ឍនភាពការងារដល់ណាទេ បើមានដំណឹងល្អខ្លះ មុខជាអាចជួយឱ្យកសិករធូរចិត្តបានច្រើន។
ស្ថានភាពបច្ចុប្បន្ន ក៏អាចជាឱកាសរុញច្រានឱ្យកសិករងាកទៅរកការធ្វើកសិកម្មបែបផ្សេងវិញដែរ ដូចជាកសិកម្មសរីរាង្គ (ធម្មជាតិ) ដែលមិនបាច់ប្រើប្រាស់ជីគីមីនាំចូលថ្លៃៗ ដែលផលិតពីប្រេងឬឧស្ម័ន។ វិធីនេះមានចំណុចល្អពីរ៖ ទីមួយ គឺជួយកាត់បន្ថយការបំភាយឧស្ម័នកាបូនរបស់កម្ពុជា និងទីពីរ គឺជួយកាត់បន្ថយការចំណាយលុយទៅទិញរបស់ពីបរទេសដែលកាន់តែថ្លៃ។
តម្រូវការផលិតផលសរីរាង្គនាពេលបច្ចុប្បន្ន គឺកំពុងតែបន្តកើនឡើង។ ទោះជាយ៉ាងណា បើទោះបីជាវិធីសាស្ត្របែបធម្មជាតិនេះ មើលទៅល្អសម្រាប់កសិករខ្នាតតូចក្នុងរយៈពេលមធ្យមក៏ដោយ ក៏វានៅតែទាមទារការវិនិយោគទុនដែរ (ដូចជាការចំណាយលុយធ្វើវិញ្ញាបនបត្របញ្ជាក់ថាជាផលិតផលធម្មជាតិពិតប្រាកដ)។
ម្យ៉ាងវិញទៀត ការផ្លាស់ប្តូរទម្លាប់នេះត្រូវចំណាយពេលយូរ ដូច្នេះបើចង់ឱ្យទាន់រដូវដាំដុះពេលនេះ គឺអាចនឹងលឿនពេកហើយ។
រហូតមកដល់ពេលនេះ រដ្ឋាភិបាលមិនទាន់បានពន្យល់ពីផែនការជាក់លាក់ណាមួយ ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហានេះនៅឡើយទេ។ អ្វីដែលគេបារម្ភបំផុតនោះគឺ ខ្លាចតែទិន្នផលស្រូវឆ្នាំនេះត្រូវធ្លាក់ចុះ ដោយសារតែគ្មានជីប្រើប្រាស់ ឬដោយសារជីមានតម្លៃថ្លៃពេកដែលកសិករគ្មានលទ្ធភាពទិញ។ ប្រសិនបើដូច្នោះមែន វានឹងរុញឱ្យតម្លៃអង្ករកាន់តែឡើងថ្លៃថែមទៀត ចំពេលដែលប្រជាពលរដ្ឋកំពុងតែជួបការលំបាកក្នុងជីវភាពស្រាប់ទៅហើយ៕
