អ្នកឃ្លាំមើលផែនការអភិវឌ្ឍសង្គមមួយចំនួន បង្ហាញការព្រួយបារម្ភពីការបាត់បង់ដីចំណីឆ្នេរសមុទ្រ ដែលជាសម្បត្តិសាធារណៈរបស់រដ្ឋ នាថ្ងៃខាងមុខ បើរដ្ឋាភិបាល ឬក្រសួងស្ថាប័នជំនាញពាក់ព័ន្ធ មិនរួមគ្នាទប់ស្កាត់ ឬការពារដីចំណីឆ្នេរសមុទ្រ ឲ្យមានប្រសិទ្ធភាពនោះទេ។
ក្តីបារម្ភនេះ កើតឡើងក្រោយពីមានសេចក្តីរាយការណ៍ថា បុគ្គលមានអំណាចមួយចំនួន បានព្យាយាមដឹកដីចាក់ចូលឆ្នេរសមុទ្រ ក្នុងស្រុកស្រែអំបិល ខេត្តកោះកុង ទាំងគ្មានការទប់ស្កាត់ឱ្យបានទាន់ពេលពីមន្ត្រីជំនាញរបស់រដ្ឋាភិបាល។
លោក យី សុខសាន្ត មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់សមាគមអាដហុក បានឲ្យវីអូឌីដឹងនៅថ្ងៃពុធនេះថា កន្លងមក រូបលោកតែងសង្កេតឃើញបុគ្គល ដែលមានបុណ្យស័ក្តឋានៈខ្ពស់ និងឈ្មួញមានទ្រព្យមួយចំនួន អាចសង់សំណង់រឹងមាំធំស្កឹមស្កៃនៅតាមមាត់ទន្លេ និងមាត់សមុទ្រជាដើម បានដោយរលូន និងគ្មានការហាមឃាត់ទេ។ ប៉ុន្តែបើសម្រាប់ពលរដ្ឋសាមញ្ញវិញ គឺសូម្បីតែធ្វើគ្រឹះទប់ដីកុំឲ្យបាក់ច្រាំង ក៏ធ្វើមិនបានផង ដោយត្រូវអាជ្ញាធរចុះទៅហាមឃាត់ ឬមានចំណាត់ការច្បាប់ភ្លាមៗ។
លោកថា ដីមាត់ទន្លេ មាត់ឆ្នេរសមុទ្រ ឬដីព្រៃភ្នំ ជាដើម គឺជាសម្បត្តិសាធារណៈរបស់រដ្ឋ ដូច្នេះមិនអាចឲ្យមានបុគ្គលណាម្នាក់ មករំលោភបំពានធ្វើកម្មសិទ្ធិឯកជនបានឡើយ បើគ្មានសម្បទានពីរដ្ឋាភិបាល។
អ្នកឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សរូបនេះ ស្នើឲ្យអភិបាលខេត្តកោះកុង និងថ្នាក់ដឹកនាំក្រសួងពាក់ព័ន្ធ ពិសេសរដ្ឋាភិបាល ត្រូវមានចំណាត់ការតាមផ្លូវច្បាប់ឲ្យបានធ្ងន់ធ្ងរ ទៅលើអ្នកជាប់ពាក់ព័ន្ធ ដឹកដីចាក់រំលោភយកចំណីឆ្នេរសមុទ្រ នៅស្រុកស្រែអំបិល និងទីតាំងផ្សេងទៀត ក្នុងខេត្តកោះកុង ឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព ដើម្បីរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋឲ្យបានគង់វង្សនាថ្ងៃអនាគត។
លោកបន្តថា៖ «បើអាជ្ញាធរមិនបណ្តោយឲ្យបុគ្គលទាំងហ្នឹងធ្វើ គឺធ្វើអត់បានទេ ក្នុងន័យនេះ មិនមែនចោទទេ ប៉ុន្តែចង់និយាយថា បើអាជ្ញាធរមិនឲ្យធ្វើគាត់អត់មានសិទ្ធិធ្វើទេ អញ្ចឹងរដ្ឋាភិបាល ជាពិសេសអាជ្ញាធរខេត្តហ្នឹងគួរពិចារណាពិនិត្យមើលថាតើអ្វីដែលគាត់ចាក់ហ្នឹង វាជាការរំលោភច្បាប់ភូមិបាលរបស់ប្រទេសកម្ពុជា ឬមួយក៏វាជាការស៊ិសស៊ុស។ ត្រូវតែមានវិធានការទប់ស្កាត់ បើមិនអញ្ចឹងទេ ឆ្នេរយើងដែលខំថែរក្សាហ្នឹងវាអស់ហើយ វាក្លាយទៅជាកម្មសិទ្ធិហើយ។ អញ្ចឹងយើងស្នើសុំដ៏ទទូចឲ្យអាជ្ញាធរខេត្ត មេត្តាចាត់វិធានការចុះត្រួតពិនិត្យ»។
ប្រហាក់ប្រហែលគ្នានេះដែរ លោក អំ សំអាត នាយកទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅអង្គការលីកាដូ ក៏ស្នើឲ្យក្រសួងស្ថាប័នជំនាញ ជាពិសេសរដ្ឋាភិបាល ត្រូវមានវិធានការច្បាប់ ឬផ្តន្ទាទោសឲ្យបានធ្ងន់ធ្ងរ ចំពោះបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលបានគប់គិតគ្នា រំលោភយកដីចំណីឆ្នេរសមុទ្រ មកធ្វើជាទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនដោយខុសច្បាប់។ លោកថា ដីសាធារណៈរបស់រដ្ឋ មិនអាចឲ្យមានបុគ្គលណាម្នាក់ រំលោភធ្វើកម្មសិទ្ធិឯកជនបានឡើយ ហើយត្រូវតែមានចំណាត់ការច្បាប់ឲ្យមានប្រសិទ្ធភាព។
លោកបន្តថា៖ «យើងឃើញទាំងរដ្ឋាភិបាល ទាំងក្រសួងពាក់ព័ន្ធហ្នឹង ក៏បានចេញសារអំពាវនាវហាមឃាត់ការរំលោភបំពានទៅលើដីឆ្នេរសមុទ្រ ឬក៏ដីព្រៃកោងកាង ដែលជាសម្បត្តិធម្មជាតិរបស់រដ្ឋ ហើយយកមកធ្វើជារបស់ឯកជន អាហ្នឹងវាមិនគួរកើតមានទេ។ អាហ្នឹងវាបង្កឲ្យមានភាពអយុត្តិធម៌ ពីព្រោះអ្នកធ្វើបានៗ តែសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋសាមញ្ញ ធ្វើមិនបាន វាអត់ស្មើភាពគ្នា។ អញ្ចឹងត្រូវតែអនុវត្តធ្វើម៉េចឲ្យបានស្មើភាព ជាពិសេសរក្សាការពារនូវទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈរបស់រដ្ឋ»។
ចំណែក លោក ង៉ែត ស៊ីណាប់ អ្នកសម្របសម្រួលសមាគមអាដហុកប្រចាំខេត្តកោះកុង ក៏ស្នើឲ្យរដ្ឋបាលខេត្តកោះកុង ត្រូវបញ្ជូនមន្ត្រីចុះពិនិត្យទប់ស្កាត់សកម្មភាពទន្ទ្រានកាន់កាប់ដីឆ្នេរសមុទ្ររបស់រដ្ឋ ដោយខុសច្បាប់នេះជាប្រចាំ ដ្បិតឃើញមានសកម្មភាពរំលោភកាន់កាប់ជាបន្តបន្ទាប់។
លោកថា៖ «មន្ត្រីក៏ដូចរាស្ត្រដែរ គឺការរំលោភយកដីរដ្ឋ គឺជាការខុសច្បាប់។ ស្ថាប័នដែលពាក់ព័ន្ធនោះ នៅពេលដែលឃើញព័ត៌មានហ្នឹងហើយ គួរតែបង្កើតគណៈកម្មការឯករាជ្យមួយច្បាស់លាស់ ដើម្បីធ្វើការស៊ើបអង្កេតក្នុងករណីហ្នឹង ដើម្បីជួយទប់ស្កាត់នូវមន្ត្រីខូចទាំងឡាយណា ឬអ្នកមានលុយមានអំណាចទាំងឡាយណា ដែលធ្វើការបំពាន និងលួចដីរដ្ឋ នេះជារឿងមួយអកុសល្យសម្រាប់រដ្ឋ និងប្រជាពលរដ្ឋយើង»។
ប្រតិកម្មរបស់ក្រុមអង្គការសិទ្ធិមនុស្សទាំងនេះ កើតឡើងបន្ទាប់ពីសង្កេតឃើញករណីមានសកម្មភាពបុគ្គលមួយចំនួន បានព្យាយាមដឹកដីចាក់ចូលឆ្នេរសមុទ្រ នៅភូមិនេសាទ ឃុំជ្រោយស្វាយ ស្រុកស្រែអំបិល ខេត្តកោះកុង ក្នុងប៉ុន្មានថ្ងៃកន្លងមកនេះ។
វីអូឌី នៅមិនទាន់អាចទាក់ទង លោក ជា ចន្ទកញ្ញា អភិបាលស្រុកស្រែអំបិល និងអ្នកស្រី ឈី វ៉ា អភិបាលខេត្តកោះកុង ដើម្បីបំភ្លឺករណីនេះបានទេ នៅថ្ងៃពុធនេះ ខណៈលោក ឈិត រតនៈ អ្នកនាំពាក្យ និងជាអភិបាលរងខេត្តកោះកុង ឆ្លើយថា មិនទាន់ទទួលបានព័ត៌មាននេះនៅឡើយ។
ទាក់ទិនបញ្ហានេះ លោក ហ៊ុន សែន ក្នុងតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រី ដែលបច្ចុប្បន្នជាប្រធានព្រឹទ្ធសភាកម្ពុជា កាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០១៩ ក៏ធ្លាប់ព្រមានដកស័ក្តិមន្ត្រីយោធាពាក់ផ្កាយពីរម្នាក់ ដែលគេដឹងថាបានដឹកដីចាក់រំលោភយកឆ្នេរសមុទ្រ នៅខេត្តកោះកុង មកធ្វើជាសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួនដោយខុសច្បាប់។ ហើយតម្រូវឲ្យមន្ត្រីរូបនោះ ត្រូវកាយយកអាចម៌ដី ដែលបានចាក់ចូលសមុទ្រនោះចេញឲ្យអស់ ឲ្យមកសភាពដើមវិញ។
លោកថា៖ «យើងបានបញ្ជា និងផ្តល់ភាពម៉ឹងម៉ាត់ ប្រសិនបើអ្នកឯងមិនកាយដីហ្នឹងចេញពីមាត់សមុទ្រវិញទេ យើងនឹងដកហូតស័ក្តិចេញតែម្តង។ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំបានទទួលដំណឹងមកថា គេបានកាយដីនោះចេញពីសមុទ្រវិញហើយ។ នីតិវិធីរបស់តុលាការគឺជារឿងមួយផ្សេងទៀត ក៏ប៉ុន្តែឆន្ទានុសិទ្ធិរបស់នាយករដ្ឋមន្ត្រី ត្រូវតែផ្តល់ឲ្យអ្នកឯង ឲ្យច្បាស់លាស់ថា កាយដីចេញពីសមុទ្រឲ្យអស់។ បើសិនជាមិនកាយចេញទេ យើងនឹងមិនទុកអ្នកឯងឲ្យនៅក្នុងជួរកងទ័ព ដែលនាំទៅដល់ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះកងទ័ពរបស់យើងនោះទេ»។
យ៉ាងនេះក្តី គេសង្កេតឃើញថា បទបញ្ជា ឬសារព្រមានរបស់លោក ហ៊ុន សែន ទាក់ទងនឹងការទប់ស្កាត់សកម្មភាពដឹកដីចាក់រំលោភដីចំណីឆ្នេរសមុទ្រនេះ ហាក់មិនមានមន្ត្រីក្រោមឱវាទរបស់លោកអនុវត្តតាមឱ្យមានប្រសិទ្ធភាពយូរអង្វែងនោះទេ ហើយបទល្មើសដដែលៗនេះ ក៏បានបន្តកើតមានជាបន្តបន្ទាប់ រហូតមកដល់ពេលនេះ។
ច្បាប់ភូមិបាលឆ្នាំ២០០១ បានកំណត់ថា ឆ្នេរសមុទ្រ ព្រែក សមុទ្រ និងតំបន់សាធារណៈ ជាទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈរបស់រដ្ឋ គឺមិនអាចកាន់កាប់ធ្វើកម្មសិទ្ធិឯកជន ដោយសេរីបានឡើយ។ ហើយចំពោះការសាងសង់លើដីសាធារណៈ ត្រូវមានអាជ្ញាបណ្ណ ឬសម្បទានស្របច្បាប់ពីរដ្ឋាភិបាល ។
ការសិក្សានានា រកឃើញថា ការដែលបុគ្គលមានអំណាច អ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភ ឬមន្ត្រីខិលខូចមួយចំនួនអាចចាក់ដីលុបឆ្នេរសមុទ្រ និងរំលោភដីរដ្ឋបាន គឺបណ្តាលមកពីការរួមផ្សំគ្នានៃកត្តាជាច្រើន ដូចជា អំពើពុករលួយ ការខ្វះខាតតម្លាភាពក្នុងការចុះបញ្ជីដីរដ្ឋ ប្រព័ន្ធបក្សពួកនិយម ការប្រើប្រាស់អំណាចគាបសង្កត់ និងការអនុវត្តច្បាប់នៅមានកម្រិត។
អំណាច និងបក្សពួកនិយម ជាឱកាសរបស់អ្នកមានខ្នងបង្អែករឹងមាំ មានទំនាក់ទំនងជិតស្និទ្ធជាមួយអ្នកកាន់អំណាច ឬជាមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ដែលធ្វើឱ្យពួកគេអាចប្រើប្រាស់តួនាទី និងឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនកាង ឬគាបសង្កត់មិនឱ្យអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានហ៊ានចាត់វិធានការទប់ស្កាត់។
ការសិក្សាមួយទៀត រកឃើញថា ខ្វះប្រព័ន្ធគ្រប់គ្រង និងប្លង់គោលដីរដ្ឋច្បាស់លាស់ ដីសាធារណៈរបស់រដ្ឋ រួមទាំងឆ្នេរសមុទ្រ និងមាត់ច្រាំង ជារឿយៗមិនទាន់ត្រូវបានធ្វើអត្តសញ្ញាណកម្ម កំណត់ព្រំប្រទល់ និងចុះបញ្ជីក្នុងបញ្ជីសារពើភណ្ឌទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋបានពេញលេញនៅឡើយទេ។ ភាពធូររលុងនេះ បើកដៃឱ្យជនឆ្លៀតឱកាសធ្វើប័ណ្ណកម្មសិទ្ធិដោយខុសច្បាប់ ឬកាន់កាប់យកតែម្តង។
លើសពីនេះ អំពើពុករលួយ និងភាពអសកម្មរបស់អាជ្ញាធរ ផលប្រយោជន៍ក្រៅផ្លូវការ សំណូកសូកប៉ាន់បានធ្វើឱ្យមន្ត្រីពាក់ព័ន្ធមួយចំនួន បិទភ្នែកមិនដឹងមិនឃើញ ឬគប់គិតចេញលិខិតអនុញ្ញាតផ្សេងៗ ដើម្បីបន្លំធ្វើជាកម្មសិទ្ធិស្របច្បាប់។
ការអនុវត្តច្បាប់ធូររលុង ឬស្តង់ដារពីរ បើទោះបីជាមាត្រា១ នៃច្បាប់ភូមិបាលបានចែងយ៉ាងច្បាស់ពីការការពារដីរដ្ឋ និងមាត្រា៣ តម្រូវឱ្យជនគ្រប់រូបគោរពទ្រព្យសម្បត្តិរដ្ឋក្តី ប៉ុន្តែការអនុវត្តច្បាប់ពេលខ្លះមានភាពរើសអើង ពោលគឺតឹងរ៉ឹងចំពោះប្រជាពលរដ្ឋទន់ខ្សោយ ប៉ុន្តែធូររលុង ឬមានការលើកលែងចំពោះអ្នកមានអំណាច។
ទង្វើទាំងនេះ តែងបង្កឱ្យមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរដល់បរិស្ថាន ជីវចម្រុះក្នុងសមុទ្រ និងបាត់បង់ផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។ ប្រជាពលរដ្ឋ និងអង្គការសង្គមស៊ីវិល តែងធ្វើការទាមទារឱ្យមានការកាយដី និងរុះរើសំណង់ដែលរំលោភបំពានទាំងនោះចោលវិញ៕
