ក្រោមការគ្រប់គ្រងទាំងនៅក្នុងយុគសម័យរបស់លោក ហ៊ុន សែន និងបន្តមកដល់យុគសម័យរបស់លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ការប្រើប្រាស់ និងការបង្កើត «វប្បធម៌ដឹងគុណ» គឺជាឧបករណ៍យុទ្ធសាស្ត្រលេចធ្លោបំផុត។
វប្បធម៌នេះ ត្រូវបានរចនាឡើងយ៉ាងផ្ចិតផ្ចង់ដើម្បីជំនួសឱ្យកំណែទម្រង់ស្ថាប័នរដ្ឋ ដែលជារឿយៗត្រូវបានមើលឃើញថា ជាដំណើរការផ្ដល់ផលវិបាក ត្រូវចំណាយថវិកា និងពេលវេលាច្រើន ហើយថែមទាំងអាចបង្កើតជាហានិភ័យនយោបាយក្នុងការចែករំលែក ឬរបូតអំណាចទៅឱ្យក្រុមគ្រួសារអ្នកមានអំណាចដទៃទៀតនៅក្នុងបក្សក្រៅពីត្រកូល ហ៊ុន។
តាមរយៈការធ្វើតេស្តរចនាសម្ព័ន្ធអំណាច យុទ្ធសាស្ត្រនេះ បានបំប្លែងកាតព្វកិច្ចរដ្ឋបាលសាធារណៈឱ្យទៅជា «សេចក្តីសប្បុរសផ្ទាល់ខ្លួន» របស់គ្រួសារលោក ហ៊ុន សែន ដែលធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋស្ថិតនៅក្រោមនឹមនៃការជំពាក់គុណជាអចិន្ត្រៃយ៍។
ការកសាងមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃវប្បធម៌ដឹងគុណនៅក្នុងសម័យកាលរបស់ លោក ហ៊ុន សែន ត្រូវបានធ្វើឡើងតាមរយៈនិន្នាការផ្ទាល់ និងរូបវន្តយ៉ាងច្បាស់ក្រឡែត។
ក្នុងរយៈពេលរាប់សិបឆ្នាំ នៃការកាន់អំណាច ការកសាងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធរូបវន្តជាមូលដ្ឋាន រួមមាន សាលារៀន មន្ទីរពេទ្យ វត្តអារាម ព្រះវិហារ និងផ្លូវថ្នល់ ត្រូវបានភ្ជាប់ជានិច្ចជាមួយនឹងសញ្ញាណនៃកម្មសិទ្ធិ និងគុណូបការៈផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គ្រួសារត្រកូល ហ៊ុន។
មិនថាសំណង់ទាំងនោះ ត្រូវបានកសាងឡើងដោយថវិកាដែលបានមកពីការបរិច្ចាគរបស់ក្រុមឧកញ៉ា ឬជាថវិការបស់រដ្ឋដែលបានមកពីពន្ធដាររបស់ប្រជាពលរដ្ឋនោះទេ ស្លាកឈ្មោះដែលត្រូវបានបិទភ្ជាប់ និងចារឹកនៅលើសំណង់ទាំងនោះ តែងតែជាឈ្មោះរបស់លោក ហ៊ុន សែន ឬលោកស្រី ប៊ុន រ៉ានី។
និន្នាការនេះ ត្រូវបានកត់សម្គាល់យ៉ាងទូលំទូលាយដោយអ្នកសង្កេតការណ៍អន្តរជាតិ រួមទាំងរបាយការណ៍របស់អង្គការឃ្លាំមើលសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ (Human Rights Watch) និងរបាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់អង្គការ គ្លូប៊ល វីតណេស (Global Witness) ដែលបានចេញផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ ជាពិសេសរបាយការណ៍ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០១៦ ស្តីពីអាណាចក្រជំនួញរបស់គ្រួសារកាន់អំណាច។
ការដាក់ឈ្មោះបុគ្គលលើទ្រព្យសម្បត្តិសាធារណៈ ឬសំណង់សប្បុរសធម៌ដែលមានលក្ខណៈប្រព័ន្ធបែបនេះ មិនមែនគ្រាន់តែជាការចង់បានកិត្តិយសនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាការដំឡើងសញ្ញាណនយោបាយដែលបញ្ជ្រាបចូលទៅក្នុងខួរក្បាលរបស់ពលរដ្ឋនៅតាមមូលដ្ឋានថា រាល់ការអភិវឌ្ឍ និងការរស់រានមានជីវិត គឺសុទ្ធតែជាក្ដីមេត្តាករុណារបស់មេដឹកនាំ មិនមែនជាតួនាទីរបស់រដ្ឋឡើយ។
នៅពេលដែលអំណាចត្រូវបានផ្ទេរមកដល់សម័យកាលរបស់លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ក្រោយការបោះឆ្នោតជាតិខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ វិធីសាស្ត្រនៃការបង្កើតវប្បធម៌ដឹងគុណនេះ បានឈានចូលដល់ដំណាក់កាលថ្មីមួយដែលមានភាពបត់បែន និងស៊ីជម្រៅជាងមុន។
ខណៈការដាក់ឈ្មោះផ្ទាល់ខ្លួនលើសំណង់រូបវន្តហាក់ដូចជាមិនសូវលេចធ្លោខ្លាំង និងផ្ទាល់ៗដូចសម័យលោក ហ៊ុន សែន របបដឹកនាំថ្មីបានផ្លាស់ប្តូរវិធីសាស្ត្រមករកការបង្កើតទម្រង់ស្ថាប័នស្របបក្សពួក ឬស្ថាប័នប្រកួតប្រជែងឥទ្ធិពល ដើម្បីចូលទៅជំនួសមុខងារស្នូលរបស់ស្ថាប័នរដ្ឋ។
ការបង្កើតយន្តការស្ម័គ្រចិត្ត និងសមាគមរណសិរ្សទាំងនេះ គឺជាយុទ្ធសាស្ត្រដ៏មានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការទប់ស្កាត់កំណែទម្រង់ស្ថាប័នសាធារណៈស៊ីជម្រៅ។
តាមរយៈការបង្កើតក្រុមមេធាវីស្ម័គ្រចិត្តសម្តេចតេជោសែន ដែលបង្កើតឡើងដោយលោក ហ៊ុន សែន និងដឹកនាំផ្ទាល់ដោយ លោក គី តិច វាបានក្លាយជាយន្តការទាក់ទាញ និងដោះស្រាយវិវាទដែលដើរតួនាទីជំនួសឱ្យការធ្វើកំណែទម្រង់ប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ និងតុលាការ ដែលជាស្ថាប័នទន់ខ្សោយ និងទទួលរងការរិះគន់ថាមានអំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធ។
នៅក្នុងវិស័យរដ្ឋបាលដីធ្លី ការប្រើប្រាស់ក្រុមនិស្សិតស្ម័គ្រចិត្តសម្តេចតេជោដើម្បីចុះវាស់វែងដីធ្លី ដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងក្រោមគំនិតផ្តួចផ្តើមរបស់លោក ហ៊ុន សែន និងដឹកនាំសម្របសម្រួលដោយលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត តាំងពីឆ្នាំ២០១២ មករហូតដល់បច្ចុប្បន្ន គឺជាការបំពេញតួនាទីជំនួសឱ្យកំណែទម្រង់ស្ថាប័នសុរិយោដីផ្លូវការ ដែលធ្វើឱ្យពលរដ្ឋយល់ថា អាជ្ញាប័ណ្ណដីធ្លីរបស់ពួកគេ ជាកាដូពីមេដឹកនាំ មិនមែនជាសិទ្ធិស្របច្បាប់ដែលផ្តល់ដោយរដ្ឋបាលកណ្តាលនោះទេ។
ស្រដៀងគ្នានេះដែរ ក្នុងវិស័យសុខាភិបាល សមាគមគ្រូពេទ្យស្ម័គ្រចិត្តយុវជនសម្តេចតេជោ (TYDA) ដែលបង្កើតឡើងដោយ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត និងលោកស្រី ពេជ ចន្ទមុន្នី ដោយបច្ចុប្បន្នមានលោកស្រី ពេជ ចន្ទមុន្នី ជាប្រធានក្រុមប្រឹក្សាភិបាល បានដើរតួនាទីយ៉ាងសកម្ម ក្នុងការផ្តល់សេវាព្យាបាលដោយឥតគិតថ្លៃនៅតាមមូលដ្ឋាន ដោយយន្តការនេះ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីបិទបាំង និងជំនួសឱ្យតម្រូវការនៃការធ្វើកំណែទម្រង់វិស័យសុខាភិបាលសាធារណៈ ដែលកំពុងខ្វះខាតថវិកា គ្រូពេទ្យ និងសម្ភារបរិក្ខារទំនើបៗ។
នៅក្នុងប្រព័ន្ធអប់រំ យន្តការសមាគមអាហារូបករណ៍សិស្ស-និស្សិតក្រីក្រសម្តេចតេជោ ហ៊ុន សែន និងសម្តេចកិត្តិព្រឹទ្ធបណ្ឌិត ដែលដឹកនាំដោយលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ផ្ទាល់ ត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងព្រោងព្រាត ដើម្បីផ្តល់ឱកាសសិក្សាដល់សិស្សានុសិស្ស ដែលនេះជាការបង្កើតភាពជំពាក់គុណផ្នែកបញ្ញវន្ត និងជំនួសឱ្យការកសាងប្រព័ន្ធអប់រំរដ្ឋមួយដែលមានសមធម៌ និងគុណភាពសម្រាប់ទាំងអស់គ្នា។
ដោយឡែក នៅក្នុងវិស័យការពារជាតិ និងសន្តិសុខ ការពង្រឹងបញ្ជាការដ្ឋានកងអង្គរក្ស ដែលបង្កើតឡើងដោយលោក ហ៊ុន សែន និងដឹកនាំដោយលោក ហ៊ីង ប៊ុនហៀង មានកម្លាំង និងសម្ភារយោធាទំនើបៗលើសលប់ គឺជាការការពារអំណាចផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គ្រួសារត្រកូល ហ៊ុន ជាជាងការធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័នការពារជាតិ ឬកងយោធពលខេមរភូមិន្ទ ឱ្យទៅជាកងទ័ពជាតិពិតប្រាកដ។
រចនាសម្ព័ន្ធនេះ ត្រូវបានគាំទ្រដោយយន្តការសង្គម ដូចជា សហភាពសហព័ន្ធយុវជនកម្ពុជា (ស.ស.យ.ក.) ដែលដើមឡើយជាសមាគមយុវជនសង្គ្រោះជាតិកម្ពុជា បង្កើតឡើងដោយឥស្សរជនជំនាន់មុនរបស់បក្ស ហើយបច្ចុប្បន្នត្រូវបានដឹកនាំដោយលោក ហ៊ុន ម៉ានី ដែលបានបញ្ច្រៀបខ្លួនចូលទៅគ្រប់សរសៃឈាមនៃសង្គម ទាំងនៅក្នុងវិស័យសាធារណៈ ក្រសួងស្ថាប័នរដ្ឋ និងវិស័យឯកជន រួមទាំងការគ្រប់គ្រងសមាគមកាយឫទ្ធិកម្ពុជា ដែលមានលោកស្រី ពេជ ចន្ទមុន្នី ជាអគ្គស្នងការ ដើម្បីធានាថាការស្មោះត្រង់ចំពោះត្រកូល ហ៊ុន ត្រូវបានបណ្តុះតាំងពីកម្រិតយុវវ័យ។
មូលហេតុចម្បងដែលរបបដឹកនាំជ្រើសរើសយកការបង្កើត «វប្បធម៌ដឹងគុណ» និងយន្តការស្របគ្នានឹងរដ្ឋបាលផ្លូវការទាំងនេះ ជាជាងការធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័នរដ្ឋ គឺដោយសារតែផលប្រយោជន៍នយោបាយផ្ទៃក្នុងបក្ស និងការរក្សាអំណាចផ្តាច់មុខរបស់ត្រកូល ហ៊ុន។
ការធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័នសាធារណៈឱ្យមានភាពរឹងមាំ ម៉ត់ចត់ និងមានតម្លាភាព មិនត្រឹមតែត្រូវចំណាយថវិការដ្ឋយ៉ាងច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់ និងប្រើប្រាស់ពេលវេលាយូរអង្វែងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវានឹងបង្កើតឱ្យមានប្រព័ន្ធច្បាប់ និងស្ថាប័នមួយដែលមានលក្ខណៈជាសកល។
នៅក្នុងប្រព័ន្ធស្ថាប័នដែលមានលក្ខណៈជាសកល និងរឹងមាំ ឱកាស និងអំណាចនឹងត្រូវបែងចែកទៅតាមសមត្ថភាព និងឋានានុក្រមផ្លូវការ ដែលកត្តានេះអាចបើកផ្លូវឱ្យគ្រួសារអ្នកមានអំណាច និងឥស្សរជនជាន់ខ្ពស់ដទៃទៀតនៅក្នុងគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ដែលមានខ្នងបង្អែកសេដ្ឋកិច្ច និងនយោបាយខ្លាំងក្លាដែរនោះ អាចឡើងមកប្រកួតប្រជែង ឬគ្រប់គ្រងស្ថាប័នទាំងនោះបាន។
ដូច្នេះ ការរក្សាស្ថាប័នរដ្ឋឱ្យស្ថិតក្នុងស្ថានភាពទន់ខ្សោយ ហើយជំនួសមកវិញនូវយន្តការសប្បុរសធម៌ផ្ទាល់ខ្លួន គឺជាការទប់ស្កាត់មិនឱ្យឥស្សរជនដទៃក្នុងបក្សអាចប្រើប្រាស់ស្ថាប័នរដ្ឋ ដើម្បីពង្រីកឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេឡើយ ដោយធានាថាគ្រប់ខ្សែបណ្តាញអំណាច និងសេចក្តីសម្រេចចិត្តចុងក្រោយត្រូវតែឆ្លងកាត់ និងស្ថិតនៅក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់ត្រកូល ហ៊ុន តែមួយគត់។
ដើម្បីទ្រទ្រង់ដល់យន្តការស្របតាមការចង់បានរបស់ លោក ហ៊ុន សែន និងការបង្កើតវប្បធម៌ដឹងគុណដ៏ធំធេងនេះ ប្រភពថវិកា និងហិរញ្ញវត្ថុដើរតួជាសរសៃឈាមដ៏សំខាន់បំផុត។
ប្រព័ន្ធនេះ មិនបានពឹងផ្អែកតែលើថវិការដ្ឋដែលត្រូវបានបង្វែរចេញពីក្រសួងពាក់ព័ន្ធ តាមរយៈគម្រោងផ្សេងៗនោះទេ ប៉ុន្តែវាបានប្រើប្រាស់ថវិការបស់កាកបាទក្រហមកម្ពុជា ដែលជាស្ថាប័នមនុស្សធម៌រដ្ឋ ប៉ុន្តែត្រូវបានគ្រប់គ្រង និងដឹកនាំដោយលោកស្រី ប៊ុន រ៉ានី។
ទន្ទឹមនេះ ប្រភពថវិកាដ៏សំខាន់មួយទៀត បានមកពីការបរិច្ចាគពីសប្បុរសជន និងក្រុមឧកញ៉ាដែលស្វែងរកកិច្ចការពារនយោបាយសម្រាប់អាជីវកម្មរបស់ពួកគេ។
អ្វីដែលគួរឱ្យព្រួយបារម្ភ និងជាចំណុចខ្សោយខាងសីលធម៌ដ៏ធ្ងន់ធ្ងរនៃប្រព័ន្ធហិរញ្ញវត្ថុនេះ គឺការហូរចូលនៃប្រភពថវិកាដែលគ្មានការត្រួតពិនិត្យ និងគ្មានតម្លាភាព ករណីនេះត្រូវបានលើកឡើងក្នុងសក្ខីកម្មផ្លូវការរបស់សាស្ត្រាចារ្យ Jacob Sims ដែលជាអ្នកស្រាវជ្រាវជាន់ខ្ពស់នៅមជ្ឈមណ្ឌលអាស៊ីនៃសាកលវិទ្យាល័យ Harvard នៅក្នុងសវនាការរបស់គណៈកម្មាធិការជ្រើសរើសនៃសភាតំណាងរាស្ត្រសហរដ្ឋអាមេរិក កាលពីថ្ងៃទី១៩ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦។
របាយការណ៍ទាំងនោះ បានបង្ហាញថា ថវិកាមួយផ្នែកធំដែលហូរចូលទៅក្នុងមូលនិធិសប្បុរសធម៌ និងការបរិច្ចាគនយោបាយនៅកម្ពុជា បានមកពីលុយកខ្វក់របស់អ្នករកស៊ីទុច្ចរិត និងឧក្រិដ្ឋជនឆបោកតាមប្រព័ន្ធអនឡាញ ដែលប្រើប្រាស់ការបរិច្ចាគទាំងនេះដើម្បីទិញភាពស្របច្បាប់ និងស្វែងរកខ្នងបង្អែកនយោបាយពីមេដឹកនាំជាន់ខ្ពស់។
ការរួមផ្សំគ្នារវាងថវិការដ្ឋ ថវិកាមនុស្សធម៌បង្វែរទិស និងលុយពីសេដ្ឋកិច្ចក្រៅច្បាប់ បានបង្កើតជាគ្រឹះហិរញ្ញវត្ថុដ៏រឹងមាំសម្រាប់ទ្រទ្រង់យុទ្ធនាការបង្កើតភាពជំពាក់គុណ។
ប្រជាពលរដ្ឋដែលទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ពីសេវាទាំងនេះ មិនបានដឹងអំពីប្រភពដើមនៃថវិកា ឬផលប៉ះពាល់រយៈពេលវែងនៃការបំផ្លាញស្ថាប័នរដ្ឋនោះទេ ពួកគេគ្រាន់តែដឹងថា ខ្លួនត្រូវតែបង្ហាញសេចក្តីស្មោះត្រង់ និងការដឹងគុណតាមរយៈការបោះឆ្នោតគាំទ្របក្សកាន់អំណាច ដើម្បីរក្សាបាននូវស្ថិរភាព និងជំនួយសប្បុរសធម៌ទាំងនេះជាបន្តទៀត។
នេះជាយុទ្ធសាស្ត្របំប្លែងពលរដ្ឋពីម្ចាស់អំណាច និងជាអ្នកទាមទារសេវាសាធារណៈ ឱ្យទៅជាអ្នកសុំទាននយោបាយដែលរស់រំពឹងលើសេចក្តីមេត្តាពីរបបផ្តាច់ការ។
ជារួមមក យុទ្ធសាស្ត្របង្កើត «វប្បធម៌ដឹងគុណ» ដែលបានវិវត្តពីទម្រង់រូបវន្តនៃការដាក់ឈ្មោះក្នុងសម័យលោក ហ៊ុន សែន មកជាទម្រង់ស្ថាប័នដែលរៀបចំឡើងជាបណ្តាញស្របគ្នានឹងរដ្ឋ និងក្រុមការងារស្ម័គ្រចិត្តនៅក្នុងសម័យលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត គឺជាផែនការនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលក្នុងការថែរក្សា និងពង្រឹងអំណាចគ្រួសារត្រកូល ហ៊ុន។
ការបដិសេធ មិនធ្វើកំណែទម្រង់ស្ថាប័នសាធារណៈឱ្យមានភាពឯករាជ្យ មិនមែនជាការខ្វះសមត្ថភាពបច្ចេកទេស ឬខ្វះធនធាននោះទេ ប៉ុន្តែវាជាជម្រើសនយោបាយដែលមានចេតនា ដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍ និងទប់ស្កាត់ការឡើងមកប្រកួតប្រជែងរបស់ក្រុមគ្រួសារអ្នកមានអំណាចដទៃទៀតនៅក្នុងបក្ស។
ដរាបណាស្ថាប័នរដ្ឋនៅតែបន្តទន់ខ្សោយ ហើយសេវាសាធារណៈនៅតែត្រូវបានផ្តល់ឱ្យក្រោមស្លាកសញ្ញានៃសេចក្តីសប្បុរសផ្ទាល់ខ្លួនរបស់គ្រួសារអ្នកកាន់អំណាចនោះ វប្បធម៌ដឹងគុណនឹងនៅតែបន្តដើរតួជាច្រវាក់នយោបាយដែលចងភ្ជាប់វាសនារបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និងប្រទេសកម្ពុជាទាំងមូលឱ្យស្ថិតនៅក្រោមការត្រួតត្រារបស់ត្រកូលតែមួយជាដរាបរៀងទៅ។
ដូច្នេះ ដើម្បីរំដោះខ្លួនចេញពីនឹមនៃ «វប្បធម៌ដឹងគុណ» និងការចំណុះផ្នែកនយោបាយ ពលរដ្ឋកម្ពុជាត្រូវផ្លាស់ប្តូរផ្នត់គំនិតពីអ្នកទទួលទានសប្បុរសធម៌ មកជា «ម្ចាស់អំណាចពិតប្រាកដ» តាមរយៈការបង្កើនការយល់ដឹងអំពីសិទ្ធិមូលដ្ឋាន និងកាតព្វកិច្ចរដ្ឋបាល ដែលចែងថា សេវាសាធារណៈ ហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធ និងឱកាសផ្សេងៗ គឺជាកាតព្វកិច្ចស្របច្បាប់របស់រដ្ឋដែលបានមកពីប្រាក់ពន្ធរបស់ពួកគេ មិនមែនជាអំណោយផ្ទាល់ខ្លួនរបស់បុគ្គលណាម្នាក់នោះទេ។
ស្របពេលជាមួយគ្នានេះ ពលរដ្ឋគ្រប់រូប ជាពិសេសយុវជន គប្បីចូលរួមគាំទ្រ និងទាមទារឱ្យមានតម្លាភាពក្នុងការគ្រប់គ្រងថវិកាជាតិ ពង្រឹងយន្តការដោះស្រាយបញ្ហាតាមរយៈស្ថាប័នរដ្ឋផ្លូវការនៅកម្រិតមូលដ្ឋាន ជាជាងការរំពឹងលើប្រព័ន្ធខ្សែរយៈ បង្កើនការចូលរួមក្នុងសកម្មភាពសង្គមស៊ីវិលឯករាជ្យ និងប្រើប្រាស់សិទ្ធិបោះឆ្នោតដោយសេរី មនសិការ និងភាពហ្មត់ចត់ ដើម្បីជំរុញឱ្យមានកំណែទម្រង់ស្ថាប័នសាធារណៈពិតប្រាកដ ដែលធានាបាននូវការបម្រើសេវាកម្មប្រកបដោយសមធម៌ យុត្តិធម៌ និងសមត្ថភាព ដោយគ្មានការរើសអើងនិន្នាការនយោបាយ ឬការជំពាក់គុណតត្រកូលណាមួយឡើយ៕
ដោយ លោក សុក្រឹត ពុទ្ធិ
