បើទោះបីជា លោក ហ៊ុន សែន តែងតែរៀបរាប់ពីរឿងរ៉ាវនៃការនាំមកនូវសន្តិភាព និងស្ថិរភាពក្រោមការគ្រប់គ្រងនៃគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាយ៉ាងណាក្តី ប៉ុន្តែបើយើងពិនិត្យទៅលើរចនាសម្ព័ន្ធអំណាចឆ្លងកាត់របត់ប្រវត្តិសាស្ត្រសំខាន់ៗ បានស្តែងឱ្យឃើញនូវភាពចម្រូងចម្រាសយ៉ាងខ្លាំង ជុំវិញការរក្សាអំណាចដាច់មុខ និងការរួមតូចនៃលំហប្រជាធិបតេយ្យ។
យោងតាមឯកសារស្រាវជ្រាវប្រវត្តិសាស្ត្ររបស់លោក សេបាស្ដ្រៀន ស្រ្ដង់ជិអូ (Sebastian Strangio) ឆ្នាំ ២០២០ គឺសៀវភៅ «Cambodia: From Pol Pot to Hun Sen and Beyond» បានបង្ហាញថា សាវតារបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា មានឫសគល់ចេញពីបក្សប្រជាជនបដិវត្តន៍កម្ពុជា ដែលបានបំបែកខ្លួនចេញពីបក្សកុម្មុយនិស្តឥណ្ឌូចិន នៅថ្ងៃទី២៨ ខែមិថុនា ឆ្នាំ១៩៥១ ដែលបង្កើតឡើងក្រោមឥទ្ធិពលផ្ទាល់របស់មេដឹកនាំវៀតណាម លោក ហូ ជីមិញ។
ទំនាក់ទំនងរវាងបក្សកាន់អំណាចខ្មែរ និងរដ្ឋាភិបាលក្រុងហាណូយ បានឈានដល់ចំណុចកំពូលបន្ទាប់ពីថ្ងៃទី៧ ខែមករា ឆ្នាំ១៩៧៩ នៅពេលកងទ័ពវៀតណាមបានចូលមកវាយផ្តួលរំលំរបបកម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ ប៉ុល ពត ហើយបានជ្រោមជ្រែងឱ្យបង្កើតរបបសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតកម្ពុជា ដែលជាការចាប់ផ្តើមនៃឥទ្ធិពលនយោបាយរណបដ៏រ៉ាំរ៉ៃនៅក្នុងក្រសែភ្នែករបស់អ្នកជាតិនិយមខ្មែរ។
នៅក្នុងអំឡុងទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មុនការឈានមកដល់នៃការបោះឆ្នោតជាសកល យន្តការនៃការគ្រប់គ្រងអំណាចរបស់បក្ស គឺធ្វើឡើងតាមរយៈប្រព័ន្ធឯកបក្សផ្តាច់មុខ ដែលរដ្ឋ និងបក្ស គឺជាតួអង្គតែមួយគ្មានការបែងចែកអំណាចដាច់ពីគ្នានោះទេ។
យោងតាមរបាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់អង្គការលើកលែងទោសអន្តរជាតិ ស្តីពី ស្ថានភាពសិទ្ធិមនុស្សនៅកម្ពុជាក្នុងចន្លោះឆ្នាំ១៩៨០ ដល់ឆ្នាំ១៩៨៩ ការគ្រប់គ្រងរដ្ឋបាលនៅពេលនោះពឹងផ្អែកយ៉ាងខ្លាំងលើការត្រួតពិនិត្យសន្តិសុខផ្ទៃក្នុង ការបង្កើតប្រព័ន្ធឃ្លាំមើលតាមសហគមន៍ និងការលុបបំបាត់រាល់សំឡេងប្រឆាំងមនោគមវិជ្ជាសង្គមនិយម។
ទម្រង់នៃការក្តោបក្តាប់អំណាចបែបនេះ បានបង្កើតជាទម្លាប់នយោបាយមួយដែលរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋបាល កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ និងប្រព័ន្ធតុលាការ ត្រូវបានប្រើប្រាស់ដើម្បីបម្រើផលប្រយោជន៍របស់បក្ស ជាជាងការបម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈ ដែលធ្វើឱ្យគ្រឹះនៃស្ថាប័នរដ្ឋមានលក្ខណៈទន់ខ្សោយ និងលំអៀងតាំងពីឫសគល់។
របត់នយោបាយដ៏សំខាន់មួយ បានកើតឡើងបន្ទាប់ពីការចុះហត្ថលេខាលើកិច្ចព្រមព្រៀងសន្តិភាពទីក្រុងប៉ារីសនៅថ្ងៃទី២៣ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩១ ដែលតម្រូវឱ្យមានការរៀបចំការបោះឆ្នោតជាសកលលើកដំបូងក្រោមការត្រួតពិនិត្យរបស់អាជ្ញាធរបណ្តោះអាសន្នអង្គការសហប្រជាជាតិប្រចាំនៅកម្ពុជា ហៅកាត់ថា អ៊ុនតាក់ (UNTAC)។
នៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍ប្រវត្តិសាស្ត្រនាខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៣ លទ្ធផលឆ្នោតផ្លូវការរបស់អង្គការសហប្រជាជាតិ បានបង្ហាញថា គណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ទទួលបានសំឡេងគាំទ្រភាគច្រើន ប៉ុន្តែគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានបដិសេធមិនទទួលស្គាល់លទ្ធផលនោះឡើយ។
ការប្រកាសបង្កើតតំបន់ស្វយ័តនៅខេត្តភាគខាងកើត ដោយថ្នាក់ដឹកនាំបក្សនៅពេលនោះ ត្រូវបានគេមើលឃើញថាជាយុទ្ធសាស្ត្រគំរាមកំហែងខាងយោធា និងនយោបាយពីសំណាក់លោក ហ៊ុន សែន ដើម្បីបង្ខំឱ្យមានការចរចាអំណាច។
សកម្មភាពមិនគោរពឆន្ទៈរាស្ត្ររបស់លោក ហ៊ុន សែន នាពេលនោះ បាននាំទៅរកការបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះដែលមាននាយករដ្ឋមន្ត្រី ២រូប ដែលជាទម្រង់គ្រប់គ្រងមិនប្រក្រតីមួយ រៀបចំឡើងដើម្បីគ្រាន់តែសម្របសម្រួលមហិច្ឆតាកាន់អំណាចរបស់លោក ហ៊ុន សែន និងបានបំផ្លាញនូវស្មារតីដើមនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យដែលទើបនឹងចាប់កំណើត។
ភាពតានតឹងនៅក្នុងរដ្ឋាភិបាលចម្រុះបានឈានដល់ចំណុចផ្ទុះអាវុធ តាមរយៈព្រឹត្តិការណ៍រដ្ឋប្រហារថ្ងៃទី៥ និងថ្ងៃទី៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ ដែលដឹកនាំដោយលោក ហ៊ុន សែន ខ្លួនឯងផ្ទាល់ ដើម្បីកម្ចាត់ឥទ្ធិពលរបស់សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ។
ផ្អែកលើរបាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតពិសេសរបស់ការិយាល័យឧត្តមស្នងការអង្គការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា ដែលបានចេញផ្សាយនៅចុងឆ្នាំ១៩៩៧ ព្រឹត្តិការណ៍បង្ហូរឈាមនេះ បានបណ្តាលឱ្យមានការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធតុលាការទៅលើអ្នកនយោបាយ និងមន្ត្រីយោធាជាន់ខ្ពស់របស់គណបក្សប្រឆាំង និងគណបក្សហ៊្វុនស៊ិនប៉ិច ជាង ៥០រូប។
ការប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាដើម្បីដោះស្រាយជម្លោះនយោបាយ នៅកណ្តាលទីក្រុងភ្នំពេញនាពេលនោះ គឺជាការវាយប្រហារយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរទៅលើដំណើរការសន្តិភាព និងជាការផ្ញើសារព្រមានយ៉ាងច្បាស់ទៅកាន់កម្លាំងនយោបាយដទៃទៀតថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាត្រៀមខ្លួនរួចជាស្រេច ក្នុងការប្រើប្រាស់អំពើហិង្សាដើម្បីការពារផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។
យុទ្ធសាស្ត្រកម្ចាត់គូប្រជែងនយោបាយដើម្បីរក្សាអំណាចដាច់មុខ បានវិវត្តមកជាទម្រង់ច្បាប់នៅក្នុងទសវត្សរ៍បន្ទាប់ ជាពិសេសនៅក្នុងព្រឹត្តិការណ៍រំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ នៅថ្ងៃទី១៦ ខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ២០១៧។
ការកើនឡើងនៃប្រជាប្រិយភាពរបស់គណបក្សប្រឆាំង នៅក្នុងការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០១៣ និងការបោះឆ្នោតឃុំសង្កាត់ឆ្នាំ២០១៧ បានបង្កើតជាការព្រួយបារម្ភយ៉ាងខ្លាំង ដល់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាអំពីលទ្ធភាពនៃការបាត់បង់អំណាចតាមរយៈសន្លឹកឆ្នោត។
ទិន្នន័យវិភាគពីវិទ្យាស្ថានប្រជាធិបតេយ្យអន្តរជាតិ បានបង្ហាញថា ការចោទប្រកាន់លើគណបក្សប្រឆាំងពីបទក្បត់ជាតិ ឬការធ្វើបដិវត្តន៍ពណ៌ដោយគ្មានភស្តុតាងច្បាស់លាស់ គ្រាន់តែជាលេសនយោបាយដើម្បីប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការកំពូល ក្នុងការលុបបំបាត់សំឡេងឆ្នោតរបស់ប្រជាពលរដ្ឋជាង បីលាននាក់។
ការណ៍នេះ បានឆ្លុះបញ្ចាំងឱ្យឃើញថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា មិនអាចទទួលយកបាននូវការប្រកួតប្រជែងបែបប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដ ដែលអាចគំរាមកំហែងដល់ប្រព័ន្ធគ្រួសារនិយម និងបក្សពួកនិយមរបស់ខ្លួនឡើយ។
ផលវិបាកនៃការរំលាយគណបក្សប្រឆាំងដ៏ធំនេះ គឺការបំផ្លិចបំផ្លាញទាំងស្រុងនូវប្រព័ន្ធសេរីពហុបក្ស និងការរំលោភលើរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ យ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ។
មាត្រា៥១ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា បានចែងយ៉ាងច្បាស់ថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរជាម្ចាស់វាសនានៃប្រទេសជាតិ ហើយអំណាចទាំងអស់ជារបស់ប្រជាពលរដ្ឋ ប៉ុន្តែការកែប្រែច្បាប់ស្តីពីគណបក្សនយោបាយជាបន្តបន្ទាប់ និងការបែងចែកអាសនៈសភាដែលកើតចេញពីការរំលាយបក្សប្រឆាំងទៅឱ្យបក្សផ្សេងៗ បានធ្វើឱ្យសភាជាតិក្លាយជាសភាឯកបក្សជាក់ស្តែង។
ផ្អែកលើរបាយការណ៍វាយតម្លៃស្ថានភាពច្បាប់របស់គម្រោងយុត្តិធម៌ពិភពលោក (World Justice Project) ប្រចាំឆ្នាំ២០២៥ និងឆ្នាំ២០២៦ កម្ពុជាត្រូវបានចាត់ថ្នាក់ស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេស ដែលមានសន្ទស្សន៍នីតិរដ្ឋទាបបំផុតនៅលើពិភពលោក ដោយសារតែគ្មានការបែងចែកអំណាចរវាងស្ថាប័ននីតិប្បញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការ។
ទិដ្ឋភាពចុងក្រោយដែលឆ្លុះបញ្ចាំងពីការធ្លាក់ចុះនៃលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ គឺការក្តោបក្តាប់អំណាចផ្តាច់ការតាមរយៈការប្រើប្រាស់ប្រព័ន្ធតុលាការជាឧបករណ៍នយោបាយ។
តុលាការនៅកម្ពុជា ត្រូវបានគេមើលឃើញថា មិនមែនជាទីកន្លែងសម្រាប់ស្វែងរកយុត្តិធម៌សង្គមឡើយ ប៉ុន្តែជាយន្តការសម្រាប់អនុវត្តទណ្ឌកម្មផ្លូវច្បាប់ ប្រឆាំងនឹងសកម្មជននយោបាយ សកម្មជនដីធ្លី សកម្មជនបរិស្ថាន និងអ្នកកាសែតឯករាជ្យ។
យោងតាមទិន្នន័យឃ្លាំមើលរបស់មជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា គិតត្រឹមឆមាសទីមួយនៃឆ្នាំ២០២៦ ការប្រើប្រាស់ច្បាប់ស្តីពីការបរិហារកេរ្តិ៍ ញុះញង់ និងការប្រមាថអង្គព្រះមហាក្សត្រ ត្រូវបានយកមកអនុវត្តជាប្រព័ន្ធដើម្បីបង្កើតបរិយាកាសភ័យខ្លាច ធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋមិនហ៊ានបញ្ចេញមតិរិះគន់រដ្ឋាភិបាល។
ស្ថិរភាពដែលកើតចេញពីការគាបសង្កត់តាមផ្លូវច្បាប់បែបនេះ មិនមែនជាសន្តិភាពប្រកបដោយចីរភាពនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាស្ថិរភាពបណ្តោះអាសន្នដែលបិទបាំងនូវវិបត្តិសង្គមដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងការមិនពេញចិត្តរបស់ពលរដ្ឋចំពោះរបបគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា។
ជារួម ប្រវត្តិសាស្ត្រ និងសកម្មភាពនយោបាយរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានបង្ហាញឱ្យឃើញថា សមិទ្ធិផលនៃការរក្សាអំណាចបានយូរអង្វែងរហូតមកដល់សព្វថ្ងៃ មិនមែនកើតឡើងដោយសារតែការទទួលបានការគាំទ្រតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យសេរីពិតប្រាកដនោះទេ ប៉ុន្តែវាជាលទ្ធផលនៃការប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រហិង្សា ដូចជា ការបដិសេធលទ្ធផលឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៣ តាមរយៈការប្រកាសអបគមន៍ ការប្រើប្រាស់ហិង្សាក្នុងឆ្នាំ១៩៩៧ និងការកម្ចាត់គូប្រជែងតាមផ្លូវតុលាការក្នុងឆ្នាំ២០១៧។
ការវិវត្តន៍ពីរចនាសម្ព័ន្ធឯកបក្សនាទសវត្សរ៍ឆ្នាំ១៩៨០ មកជាប្រព័ន្ធពហុបក្សក្លែងក្លាយនាពេលបច្ចុប្បន្ន បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាបាត់បង់ឱកាស ក្នុងការកសាងរដ្ឋរឹងមាំដែលមាននីតិរដ្ឋពិតប្រាកដ។
ប្រសិនបើគ្មានការកែទម្រង់រចនាសម្ព័ន្ធស៊ីជម្រៅ ដើម្បីស្តារលំហសេរីភាព និងបង្កើតឱ្យមានការប្រកួតប្រជែងនយោបាយដោយស្មោះត្រង់ទេនោះ គន្លងនៃការដឹកនាំរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា នឹងបន្តរុញច្រានប្រទេសជាតិឱ្យស្ថិតក្នុងហានិភ័យនៃវិបត្តិភាពស្របច្បាប់ និងការឯកោពីសហគមន៍អន្តរជាតិកាន់តែខ្លាំងឡើង៕
ដោយ លោក សុក្រឹត ពុទ្ធិ
