អ្នកជំនាញសិទ្ធិមនុស្ស និងអ្នកជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយ ជំរុញឱ្យបញ្ញវន្តនិងប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅគ្រប់ទិសទី ត្រូវចូលរួមនយោបាយ តាមដាននយោបាយរបស់ប្រទេសជាតិ និងចូលរួមក្នុងកិច្ចការងារសង្គមឱ្យបានសកម្មតាមតែអាចធ្វើទៅបាន ដើម្បីទប់អ្នកនយោបាយកុំឱ្យជិះសេះលែងដៃធ្វើអ្វីៗទៅតាមតែអំពើចិត្ត ប្រាសចាកពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលនៅទីបំផុតអាចនឹងកាន់តែធ្វើឱ្យប្រទេសជាតិជួបវិបត្តិចាក់ស្រេះធ្ងន់ធ្ងរ។
ការបញ្ចេញប្រតិកម្មទាំងនេះ ខណៈមជ្ឈដ្ឋានជាច្រើនលើកឡើងថា ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមការដឹកនាំដោយលោកហ៊ុន សែន និងលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ហាក់កំពុងដើរប្រាសចាកកាន់តែឆ្ងាយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់ជាតិ ត្រង់ចំណុចសិទ្ធិពលរដ្ឋនិងសិទ្ធិនយោបាយ ចាប់តាំងពីលោក ហ៊ុន សែន បានប្រើតុលាការកំពូលឱ្យរំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិទាំងបំពានកាលពីចុងឆ្នាំ២០១៧ ដែលជាការបំផ្លាញចោលប្រព័ន្ធដឹកនាំរដ្ឋតាមបែបប្រជាធិបតេយ្យមក។
គិតមកដល់ត្រឹមថ្ងៃទី៧ខែកក្កដានេះ មានសកម្មជននយោបាយ និងសកម្មជនសង្គមសរុបចំនួន ១១៩នាក់ ត្រូវបានចាប់ឃុំខ្លួន ក្រោមការចោទប្រកាន់ពីបទ ញុះញង់ និងរួមគំនិតក្បត់ដោយសារតែភាពសកម្មនិយមក្នុងការប្រើសិទ្ធិបញ្ចេញមតិរបស់ពួកគេ លើបញ្ហាព្រំដែន និងបញ្ហាជាតិផ្សេងៗ។ នេះបើយោងតាមអង្គការសិទ្ធិមនុស្សលីកាដូ។
លោក ស៊ឹង សែនករុណា ប្រធានអង្គការប្រជាធិបតេយ្យខ្មែរ បានប្រាប់វីអូឌីថា នៅតាមបណ្តាប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យជឿនលឿន គឺប្រជាពលរដ្ឋគេ មានការយកចិត្តទុកដាក់ក្នុងបញ្ហានយោបាយ និងសង្គមជាតិណាស់ ពីព្រោះបើសិនជាប្រជាពលរដ្ឋខ្វះការចូលរួមវាជាឱកាសសម្រាប់អ្នកនយោបាយទាំងនោះ ដឹកនាំប្រទេសដោយជិះសេះលែងដៃ ធ្វើអ្វីៗទៅតាមតែអំពើចិត្ត កើបប្រមូលធនធានជាតិ ដើម្បីតែធ្វើមានធ្វើបាន សម្រាប់តែក្រុមគ្រួសារ និងបក្ខពួកខ្លួន ដែលមិនអាចធ្វើឱ្យប្រទេសជាតិរីកចម្រើនទៅបានទេ។
អ្នកឃ្លាំមើលរូបនេះ លើកឡើងថា ការដឹកនាំប្រទេសរបស់អ្នកនយោបាយខ្មែរបច្ចុប្បន្ន គឺបានប្រាសចាកឆ្ងាយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ មិនដើរតាមគន្លងប្រជាធិបតេយ្យ មិនគោរពសិទ្ធិមនុស្ស កើតមានអំពើពុករលួយ បក្ខពួកនិយម អំពើអយុត្តិធម៌សង្គមចាក់ស្រេះ ខុសពីបំណងរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ គឺនឹងធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋក្លាយទៅជាអ្នករងគ្រោះតជំនាន់។
លោកថា៖ «អាហ្នឹងគឺការខ្វះខាតការយកចិត្តទុកដាក់ ក្នុងការចូលរួមពីប្រជាពលរដ្ឋឱ្យបានច្រើនហ្នឹងហើយ ឱ្យបានសកម្មហ្នឹងហើយ។ នេះខ្ញុំនិយាយចំពោះប្រជាពលរដ្ឋដែលអសកម្ម ហើយអ្នកសកម្ម យើងសូមកោតសរសើរ ហើយសូមគោរពនូវទឹកចិត្ត និងឆន្ទៈរបស់ពួកគាត់ដែលពួកគាត់ចូលរួមនៅក្នុងបញ្ហាសង្គមនយោបាយ ឈឺឆ្អាលទៅនឹងបញ្ហារបស់ប្រទេសជាតិ។ នេះជាពលរដ្ឋគំរូដែលយើងចង់ឃើញប្រជាពលរដ្ឋបែបនេះ ឱ្យកាន់តែច្រើន ហើយខ្ញុំលើកទឹកចិត្តឱ្យមានការចូលរួមកាន់តែច្រើន។ បើសិនជាប្រជាពលរដ្ឋយើងចូលរួមកាន់តែច្រើន អ្នកនយោបាយនឹងមិនហ៊ានធ្វើអ្វីផ្តេសផ្តាសទេ នឹងដឹកនាំប្រទេសទៅតាមគោលបំណងទៅតាមការចង់បានរបស់ប្រជាពលរដ្ឋហ្នឹងហើយ»។
លោក អំ សំអាត នាយកទទួលបន្ទុកកិច្ចការទូទៅនៃអង្គការលីកាដូ ក៏បានប្រាប់វីអូឌីដែរថា នៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ ប្រជាពលរដ្ឋគឺជាម្ចាស់ប្រទេស ដូច្នេះប្រជាពលរដ្ឋមានសិទ្ធិចូលរួមក្នុងកិច្ចការនយោបាយ តាមដាននយោបាយប្រទេសជាតិ និងចូលរួមកិច្ចការងារសង្គម ពីព្រោះមាត្រា៣៥នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ បានចែងថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរទាំងពីរភេទមានសិទ្ធិចូលរួមយ៉ាងសកម្មនៅក្នុងជីវភាពនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច សង្គមនិងវប្បធម៌។
អ្នកជំនាញសិទ្ធិមនុស្សរូបនេះ បញ្ជាក់ថា ក្រោយពីការបោះឆ្នោតជ្រើសរើសតំណាងរាស្ត្រ និងតំណាងក្រុមប្រឹក្សាឃុំ សង្កាត់ ប្រជាពលរដ្ឋម្ចាស់ឆ្នោត ក៏នៅមានសិទ្ធិតាមមើលតំណាងរបស់ពួកគាត់ទាំងនោះផងដែរ ថាតើបានបម្រើផលប្រយោជន៍របស់ពួកគាត់ដែរឬយ៉ាងណា។
លោកថា៖ «គាត់មានសិទ្ធិក្នុងការតាមដាន ព្រោះគាត់ជាម្ចាស់ឆ្នោត ហើយដែលប្រគល់ទៅដល់តំណាង ហើយមានការសំណូមពរមានការទាមទារឱ្យតំណាងរបស់គាត់ហ្នឹង ដោះស្រាយទៅលើបញ្ហាផ្សេងៗ ដែលបានកើតឡើងនៅក្នុងមូលដ្ឋានសហគមន៍របស់គាត់ ហើយនឹងពិនិត្យមើលទៅលើគោលនយោបាយផ្សេងៗទៀត ដើម្បីធ្វើយ៉ាងណាជំរុញឱ្យមានការគោរពនិងអនុវត្តគោលនយោបាយប្រទេសជាតិយើងហ្នឹង មានភាពល្អប្រសើរ។ ការងារសង្គមផ្សេងៗទៀត ក៏ពលរដ្ឋមានសិទ្ធិក្នុងការចូលរួម ជាពិសេសសិទ្ធិក្នុងការបញ្ចេញមតិ សិទ្ធិចូលរួមក្នុងការងារសង្គមផ្សេងៗទៀត ដែលស្របទៅតាមគៅលការណ៍ច្បាប់ជាតិនិងច្បាប់អន្តរជាតិ។អ៊ីចឹងបើសិនជាមានការហាមឃាត់ ឬក៏ដកហូតសិទ្ធិទាំងអស់ហ្នឹង គឺធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ទៅដល់សិទ្ធិរបស់ពលរដ្ឋ ហើយមិនសមស្របជាពលរដ្ឋនៅក្នុងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យទេ»។
វីអូឌី មិនអាចទាក់ទងលោក ប៉ែន បូណា អ្នកនាំពាក្យរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីស្នើសុំធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើបញ្ហានេះបានទេ នៅថ្ងៃទី៧ខែកក្កដានេះ។
ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តី នៅក្នុងពិធីអបអរសាទរខួបលើកទី៣០ឆ្នាំ អង្គការដើម្បីភាពញញឹមនៃកុមារ (PSE) កាលពីថ្ងៃទី២ខែកក្កដា លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត បានថ្លែងថា រដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាមិនបានបំបិទសិទ្ធិសេរីភាពបញ្ចេញមតិ ឬសិទ្ធិបំពេញការងាររបស់អង្គការសមាគមនានានោះទេ។ លោកថែមទាំងចោទសួរថា តើសិទ្ធិសេរីភាពចង់និយាយពីអ្វី? មិនមែនតែសិទ្ធិឡើងជេរ ឡើងបាតុកម្មនោះទេ តែសិទ្ធិទទួលបានការអប់រំ សិទ្ធិទទួលបានការថែទាំសុខភាព និងសិទ្ធិទទួលបានសុខមាលភាពផ្សេងៗ វាក៏ជាសិទ្ធិរបស់មនុស្សដែរ។
លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី បញ្ជាក់ថា មានការយល់ច្រឡំ ជាពិសេសការលើកឡើងក្នុងបណ្តាសារព័ត៌មានមួយចំនួនចោទថា រដ្ឋាភិបាលមិនលើកទឹកចិត្តទៅដល់អង្គការសង្គមស៊ីវិល បិទសេរីភាពផ្សេងៗ ដែលការពិតមិនដូច្នោះទេ ខណៈបច្ចុប្បន្នមានអង្គការសង្គមស៊ីវិល និងសមាគមរាប់ពាន់ បានចុះបញ្ជី ហើយបាននិងកំពុងបំពេញការងារនៅទូទាំងប្រទេសកម្ពុជា។
យ៉ាងណាក្តី សម្រាប់លោក ឯម សុវណ្ណារ៉ា សាស្រ្តាចារ្យផ្នែកវិទ្យាសាស្រ្តនយោបាយ បានថ្លែងនៅក្នុងកិច្ចពិភាក្សាមួយនៅមជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា កាលពីថ្ងៃទី៣ខែកក្កដាថា បើភាពអយុត្តិធម៌សង្គមកើតមាន ហើយខ្វះការរួមចំណែកតាមរយៈការបញ្ចេញមតិបង្ហាញទស្សនៈធ្វើឱ្យបញ្ហាអយុត្តិធម៌ នឹងនៅបន្តកើតមានឡើងទៀតនោះ មានន័យថា ប្រជាពលរដ្ឋជាពិសេសបញ្ញវន្ត និងបញ្ញាជន ហាក់បីដូចបានរួមចំណែកដោយប្រយោល មិនបានចូលរួមជួយកសាងសង្គមទេ។
ក្នុងន័យនេះ លោកថា សង្គមកម្ពុជាគួរតែបើកចំហរឱ្យបញ្ញវន្ត និងបញ្ញាជន រួមទាំងប្រជាពលរដ្ឋម្ចាស់ឆ្នោត បានចូលរួមក្នុងកិច្ចការនយោបាយ និងសង្គមទាំងអស់គ្នា ពីព្រោះបើសិនជាសង្គមនេះ ដឹកនាំធ្វើឱ្យមានកំហុសឆ្គងទៅថ្ងៃអនាគត នោះក្មេងៗជំនាន់ក្រោយមិនមែនបន្ទោសតែមេដឹកនាំប្រទេសនោះទេ គឺបន្ទោសមនុស្សទាំងអស់ដែលរស់នៅក្នុងជំនាន់នេះផងដែរ។ ដើម្បីឱ្យសង្គមមានការរីកចម្រើនជឿនលឿនឆាប់រហ័ស លោកជំរុញឱ្យរដ្ឋាភិបាលត្រូវបើកចំហរឱ្យបញ្ញវន្ត និងបញ្ញជន បានបញ្ចេញនូវគំនិត បទពិសោធន៍ ឬក៏ការស្រាវជ្រាវដែលពួកគាត់រកឃើញ។
លោកថា៖ «ការចែករំលែកបានកន្លែងនេះ ខ្ញុំមិនបន្ទោសទៅលើបញ្ញាជន ឬក៏បញ្ញវន្តទេ កត្តាសំខាន់កត្តាសង្គម ការគំរាមកំហែង ការបិទសិទ្ធិសេរីភាព… ចឹងអាការគិតជួនកាលគិតមិនហ៊ានគិតផង ដោយសារតែអាការរិតត្បិត ការលាបពណ៌គ្នា ធ្វើឱ្យបញ្ញវន្តហ្នឹងគាត់អសកម្មច្រើន អាហ្នឹងជាកិច្ចការមួយសំខាន់។ តួនាទីគាត់ស្រាវជ្រាវរៀបចំរកឃើញការពិត គាត់បង្ហាញជាសាធារណៈឱ្យសាធារណៈជនយល់ផ្អែកទៅលើការពិត។ ប៉ុន្តែបច្ចុប្បន្នបញ្ញាជនអត់ហ៊ានបង្ហាញទេ ហើយមិនបាច់និយាយគេ និយាយខ្ញុំចុះ ខ្ញុំខ្លួនឯងដូចករណីព្រំដែនទឹក ព្រំដែនគោកមានការស្រាវជ្រាវមានការយល់ដឹងខ្លះដែរ តែឱ្យរួមចំណេកកិច្ចការហ្នឹង ខ្ញុំអត់ហ៊ានរួមចំណែកព្រោះវាពាក់ព័ន្ធកត្តាសុវត្ថិភាព កត្តាសេដ្ឋកិច្ច គ្រាន់តែយើងលើកខ្លះបញ្ហាសង្គមហ្នឹង គឺទាំងខ្ញុំទាំងវាគ្មិនផ្សេង ក៏រងសម្ពាធភាគច្រើនដែរនៅក្នុងគ្រឹះស្ថានមួយៗ គឺហាក់ដូចជាមានការរើសអើងលាបពណ៌គ្នា»។
អ្នកជំនាញវិទ្យាសាស្ត្រនយោបាយរូបនេះ ថ្លែងទៀតថា ការរើសអើងនិន្នាការនយោបាយគ្នាការលាបពណ៌គ្នា ធ្វើឱ្យសង្គមកម្ពុជាខ្វះផ្នត់គំនិតនៃការគិតគូរ ការគូសវាស ការរៀបចំផែនការជាតិ។ ការរៀបចំផែនការជាតិ គោលនយោបាយសាធារណៈ នឹងត្រូវបានយុវជនឬក៏ប្រជាពលរដ្ឋអត់សូវចូលរួមទេ ដោយប្រើពាក្យថា រឿងនយោបាយទុកឱ្យអ្នកនយោបាយគិតទៅ ប៉ុន្តែដល់ពេលប្រទេសជាតិជួបវិបត្តិ មិនមែនអ្នកនយោបាយទទួលម្នាក់ឯងនោះទេ គឺប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់គ្នា។ ត្រង់ចំណុចនេះ ក្នុងនាមជាពលរដ្ឋនៅក្នុងប្រទេសប្រជាធិបតេយ្យ ជាពលរដ្ឋសកម្មគួរតែនាំគ្នាភ្ញាក់គិតអំពីតួនាទីខ្លួនឯងឡើងវិញ។
បន្ថែមពីនេះ លោក សុវណ្ណារ៉ា ក៏បញ្ជាក់ដែរថា បញ្ញាជនមួយចំនួន ជាពលរដ្ឋខ្មែរនៅក្រៅប្រទេសក៏មានតួនាទីសំខាន់ នៅក្នុងការចូលរួមកសាងសង្គមផងដែរ ដោយអាចលើកពីបញ្ហារសើបៗមួយចំនួនក្នុងសង្គមកម្ពុជា ខណៈអ្នកនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជាមិនហ៊ាននិយាយ។
លោកថា៖ «ដូចជាបញ្ហាព្រំដែន គឺជាកិច្ចការសំខាន់ណាស់ ហេតុអីពលរដ្ឋកម្ពុជាខ្វះការយល់រឿងបញ្ហាព្រំដែនដោយសារ? ដោយសារតែអ្នកចែករំលែករឿងព្រំដែននឹងវាតិច។មិនមែនជាបញ្ហាពិបាកដែលពិបាកយល់អីទេ ប៉ុន្តែគ្រាន់តែយើងស្វែងយល់វាបានតិច ហើយការមិនឱ្យយល់ដឹងវាមានលក្ខណៈមួយពាក់ព័ន្ធទៅនឹងការអប់រំ។ កត្តាសំខាន់មួយទៀត គឺច្បាប់កម្ពុជាយើងអនុញ្ញាត ហើយប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស អាចការពារលើកស្ទួយសិទ្ធិសេរីភាពពលរដ្ឋ ក៏ប៉ុន្តែការអនុវត្តជាក់ស្តែង ពលរដ្ឋនិយាយ ឬក៏សេរីភាពអ្នកសារព័ត៌មានដែលជាតួអង្គជួរមុខ ក្នុងការចែករំលែក ឬក៏ពាំនាំព័ត៌មានពីបញ្ញាជនទៅសាធារណៈជន គឺត្រូវជាប់គាំង»។
ចំណែក លោក សេក សុជាតិ អ្នកប្រឹក្សាយោបល់ផ្នែកអភិវឌ្ឍន៍ផ្នត់គំនិត និងការស្រាវជ្រាវក៏បានថ្លែងនៅក្នុងកិច្ចពិភាក្សានេះផងដែរថា ការលាបពណ៌គ្នារវាងគណបក្សកាន់អំណាច និងគណបក្សប្រឆាំងនាពេលបច្ចុប្បន្ន បានក្លាយទៅជារឿងរសើបខ្លាំង ខណៈដែលអ្នកនយោបាយមិនមានការយោគយល់អធ្យាស្រ័យគ្នា ហើយមិនព្រមយកច្បាប់មកអនុវត្តឱ្យស្របទៅនឹងអ្វីដែលមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលនេះជាគ្រោះថ្នាក់របស់ជាតិខ្មែរទាំងមូល។
សម្រាប់អ្នកប្រឹក្សាយោបល់រូបនេះ ចង់ឃើញប្រជាជាតិខ្មែរទាំងអស់ មិនថាបញ្ញវន្ត ចាស់ឬក្មេង មិនថាអ្នករស់នៅក្នុងប្រទេសនិងក្រៅប្រទេសនោះទេ គឺត្រូវចូលរួមក្នុងកិច្ចការងារសង្គមជាតិទៅតាមគ្រប់លទ្ធភាពដែលខ្លួនអាចធ្វើបាន ទើបខ្មែរមានការរីកចម្រើនខ្មែរខ្លាំង។
លោកថា៖ «ដូច្នេះខ្ញុំចង់ឱ្យមនុស្សទាំងអស់ជួយគ្នាទៅវិញទៅមក គោរពគ្នាទៅវិញទៅមក ប្រកបដោយក្រមសីលធម៌ ហើយម្នាក់ៗធ្វើសកម្មភាពជួយសង្គមប្រកបដោយទំនួលខុសត្រូវ។ធ្វើយ៉ាងម៉េចក៏ដោយ ចេះជួយគ្នាទៅវិញទៅមក។ ហើយមុននឹងដាក់បន្ទុកឬក៏ធ្វើការចោទប្រកាន់ទៅលើបុគ្គលណាម្នាក់ សូមយកអ្វីៗទាំងអស់នេះមកគិតសិន ហើយពួកយើងត្រូវរៀនជាមួយគ្នាធ្វើការជាមួយគ្នា ដើម្បីប្រយោជន៍រួមរបស់យើង ហើយទាមទារឱ្យគ្រប់ភាគីពាក់ព័ន្ធទាំងអ្នកនយោបាយ ទាំងអាជ្ញាធរមានសមត្ថកិច្ច ទាំងសង្គមស៊ីវិល ទាំងប្រជាពលរដ្ឋសូមជួយគ្នាលើកទឹកចិត្តគ្នា ផ្តល់តម្លៃឱ្យគ្នា ហើយនឹងបង្កើតនូវវប្បធម៌មួយដែលអាចឱ្យទាំងអស់គ្នារស់នៅសុខដុមរមនាត្រជាក់ត្រជុំជាមួយគ្នា និងកសាងខ្លួនដើម្បីភាពរីកចម្រើនសម្រាប់អនាគតមនុស្សជំនាន់ថ្មី»។
បន្ថែមពីនេះ លោក ស៊ឹង សែនករុណា លើកឡើងទៀតថា ការចូលរួមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនៅក្នុងនយោបាយ តាមដាននយោបាយប្រទេសជាតិ និងកិច្ចការងារសង្គម គឺមានសារៈសំខាន់ណាស់ ពីព្រោះបើកាលណាប្រជាពលរដ្ឋមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនអើពើ មិនឈឺឆ្អាលទៅនឹងបញ្ហាទាំងនេះ នោះប្រទេសជាតិនឹងធ្លាក់ចុះទន់ខ្សោយកើតមានវិបត្តិ ដែលនឹងធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋទាំងអស់ទទួលរងគ្រោះ។ ដូចលោកបណ្ឌិត កែម ឡី ថា នៅពេលដែលសង្គមមានអំពើអយុត្តិធម៌កេងប្រវ័ញ្ចជិះជាន់កាន់តែច្រើន គឺគ្មានអ្នកណាម្នាក់អាចរស់នៅបានសុខនោះទេ គ្រាន់តែមិនទាន់ដល់វេនតែប៉ុណ្ណោះ ខណៈបច្ចុប្បន្នអំពើពុករលួយ បក្ខពួកនិយមបានកើតឡើងជាប្រព័ន្ធ អំពើអយុត្តិធម៌សង្គមបន្តរីករាលដាលកាន់តែធំ ធ្វើឱ្យជនស្លូតត្រង់ដែលគ្មានខ្នងបង្អែកនិងប្រជាពលរដ្ឋក្រីក្រកាន់តែច្រើនទទួលរងគ្រោះ៕
