ការមិនប្តឹងថៃដែលទម្លាក់គ្រាប់បែក និងប្រើកាំភ្លើងធុនធ្ងន់បាញ់ផ្លោងបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បតិ្តបេតិកភណ្ឌពិភពលោក បណ្តាលឱ្យរងការខូចខាតយ៉ាងដំណំកាលពីចុងឆ្នាំ២០២៥ ទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិ ត្រូវបានអ្នកឃ្លាំមើលមួយចំនួន យល់ថា អាចជាមូលហេតុមួយក្នុងចំណោមមូលហេតុផ្សេងទៀត ដែលធ្វើឱ្យសហគមន៍អន្តរជាតិ ជាពិសេសអង្គការយូណេស្កូ មានការពិបាកក្នុងការថ្កោលទោសថៃ។
ការលើកឡើងនេះ គឺស្របពេលដែលរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា តាមរយៈក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ បានចេញសារនៅលើបណ្តាញសង្គមអបអរសាទរខួប១៨ឆ្នាំ នៃការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក របស់អង្គការយូណេស្កូ (៧ កក្កដា ២០០៨-៧ កក្កដា ២០២៦)។
នៅក្នុងសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានមួយរបស់អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ កាលពីថ្ងៃទី៥ខែកក្កដា បានសរសេរថា ក្នុងខួប១៨ឆ្នាំនៃការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារ ចូលទៅក្នុងសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកឆ្នាំនេះ ត្រូវបានធ្វើឡើងក្រោមប្រធានបទ «ការអភិរក្ស វិនាសកម្ម និងការស្តារឡើងវិញ»។
សេចក្តីប្រកាស បានរំឭកពីវិនាសកម្មយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដែលបានបង្កឡើងកាលពីឆ្នាំ២០២៥កន្លងទៅ ចំពោះបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ដែលបានបំផ្លាញអស់ទាំងស្រុង នូវលទ្ធផលការងារកន្លងមក ហើយបន្សល់ទុកនូវការខូចខាតធ្ងន់ធ្ងរដល់ប្រាសាទព្រះវិហារសរុបចំនួន ៥៦២កន្លែង បានបង្ខំឱ្យប្រជាជនប្រមាណ ១៦០០០នាក់ ភៀសខ្លួនចេញពីលំនៅដ្ឋានក្នុងតំបន់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក ខូចខាតផ្ទះសំបែង សាលារៀន មណ្ឌលសុខភាព វត្តអារាម និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធសាធារណៈជាច្រើនទៀត។
ក្រៅពីដាក់ចេញនូវផែនការអភិរក្ស និងធ្វើការសង្គ្រោះបន្ទាន់ប្រាសាទនេះឡើងវិញ ទៅតាមអនុសាសន៍របស់អ្នកជំនាញអង្គការយូណេស្កូ សេចក្តីប្រកាសចំនួន២ទំព័ររបស់អាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារនេះ មិនបានលើកឡើងពីការប្តឹងថៃដែលទម្លាក់គ្រាប់បែក និងបាញ់ផ្លោងបំផ្លាញប្រាសាទនេះ ទៅកាន់យន្តការច្បាប់អន្តរជាតិណាមួយនោះទេ។
វីអូឌី មិនអាចទាក់ទង លោកគង់ ពុទ្ធិការ អគ្គនាយកអាជ្ញាធរជាតិព្រះវិហារ ដើម្បីស្នើសុំធ្វើការអត្ថាធិប្បាយលើបញ្ហានេះបានទេ នៅថ្ងៃទី៧ខែកក្កដានេះ។
ប៉ុន្តែ អ្នកស្រី ភឿង សកុណា រដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងវប្បធម៌ និងវិចិត្រសិល្បៈ ត្រូវបានដកស្រង់សម្តីក្នុងសេចក្តីប្រកាសថា រាជរដ្ឋាភិបាលមានការប្តេជ្ញាចិត្តខ្ពស់ ក្នុងកិច្ចការពារបូរណភាពទឹកដី និងសម្បត្តិវប្បធម៌នានាស្របតាមច្បាប់អន្តរជាតិ ពិសេសនឹងបន្តកិច្ចការអភិរក្សជួសជុលប្រាសាទព្រះវិហារ ឱ្យបានគង់វង្សសម្រាប់កូនចៅជំនាន់ក្រោយៗទៀត។
លោក ម៉ែន ណាត ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៧ខែកក្កដានេះថា ការដែលសហគមន៍អន្តរជាតិ មិនថ្កោលទោសថៃ គឺមិនមែនស្ថិតនៅលើជំហររបស់សហគមន៍អន្តរជាតិទាំងស្រុងនោះទេ គឺវាក៏អាស្រ័យទៅលើភាពមិនច្បាស់លាស់របស់រដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលជាម្ចាស់ប្រាសាទ និងជាម្ចាស់ទឹកដីផងដែរ ពីព្រោះនៅពេលមានបទឈប់បាញ់លើកទីមួយ និងលើកទី២ភា្លមៗរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាហាក់ខំប្រឹងប្រវេប្រវាបកអាក្រាតថៃនៅលើឆាកអន្តរជាតិ ប៉ុន្តែនៅពេលក្រោយមកក៏ធ្វើត្រជាក់ៗធម្មតាៗ។ មិនត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ថែមទាំងបង្ក្រាបពលរដ្ឋខ្លួនឯង ដែលហ៊ានបញ្ចេញមតិរិះគន់ការឈ្លានពានរបស់ថៃថែមទៀត។
លោកថា៖ «សហគមន៍អន្តរជាតិ គេមើលជំហរយើង គេមើលជំហររដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា មិនច្បាស់លាស់។ បើទោះបីគេចង់ថ្កោលទោសថៃឈ្លានពានកម្ពុជា ក៏គេពិបាកក្នុងការនិយាយដែរ ដោយសារអី? ដោយសារកម្ពុជាមិនមានការរក្សាជំហរម៉ឺងម៉ាត់ ក្នុងការប្រឆាំងនឹងសៀមឈ្លានពានមែនទែន។ ឱ្យតែគេបបួលចូលតុចរចា គឺថាទម្លាក់ចោលរឿងបកអាក្រាតថៃ រឿងចង់ប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិអស់ ហើយបបួលគ្នាចូលតុចរចា។ ដល់ពេលថៃគេឡាំប៉ាភ្លាម ក៏បកអាក្រាតទៅទៀតទៅ។ អ៊ីចឹងម្តងអីចេះម្តងអីចុះ ជំហររដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាមិនច្បាស់លាស់ទេ។ អ៊ីចឹងបានសង្គ្រាមមួយលើកពីរលើក រហូតដល់ថៃទម្លាក់គ្រាប់បែកកម្ទេចប្រាសាទព្រះវិហារស្ទើតែខូចខាតទាំងស្រុង នៅតែមិនមានការថ្កោលទោសពីសហគមន៍អន្តរជាតិចំពោះការឈ្លានពានរបស់ថៃមកលើកម្ពុជា ហើយនឹងការកម្ទេចទ្រព្យសម្បត្តិកម្ពុជាទេ»។
អ្នកឃ្លាំមើលរូបនេះ បន្តថា អង្គការយូណេស្កូ ដែលជាអង្គការបេតិកភណ្ឌពិភពលោក មិនត្រឹមតែមិនឃើញថ្កោលទោសថៃប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងក៏មិនឃើញបើកការស៊ើបអង្កេតលើការបំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនេះដែរ។ លោកបញ្ជាក់ថា មិនមែនតែរឿងថៃបាញ់កម្ទេចប្រាសាទព្រះវិហារប៉ុណ្ណោះទេ រឿងថៃឈ្លានពានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីកម្ពុជាចំនួន៧០ទីតាំង ចាប់តាំងពីក្រោយបទឈប់បាញ់លើកទី២ កាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ក៏រដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ហាក់មិនបានបង្ហាញជំហរច្បាស់លាស់ជាអន្តរជាតិ ដើម្បីដាក់សម្ពាធថៃឱ្យថៃឈប់ឈ្លានពានកម្ពុជា និងទាមទារឱ្យថៃដកកងទ័ពចេញពីកម្ពុជានោះដែរ។
សម្រាប់លោកម៉ែន ណាត ការដែលទាហានថៃបាញ់កម្ទេចប្រាសាទព្រះវិហារ និងប្រាសាទខ្មែរផ្សេងៗទៀតនៅតាមព្រំដែន ដូចជា ប្រាសាទតាក្របី និងប្រាសាទតាមាន់ធំជាដើម គួរណាស់តែរដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ដាក់ពាក្យប្តឹងថៃទៅតុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិICC ពីបទឧក្រិដ្ឋកម្មប្រឆាំងមនុស្សជាតិ និងបទឧក្រិដ្ឋកម្មសង្គ្រាមបំផ្លាញទ្រព្យសម្បត្តិខ្មែរ និងប្តឹងទៅICJ ពីបទឈ្លានពានទឹកដី ក៏ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះមិនទាន់ឃើញប្តឹងនៅឡើយទេ។
លោកថា៖ «ក្នុងរឿងនេះ ពាក់ព័ន្ធនឹងមូលហេតុអ្វីនឹង? យើងពិបាកបន្ទោសអន្តរជាតិណាស់ នៅក្នុងរឿងដែលគេមិនថ្កោលទោសថៃឈ្លានពានខ្មែរហ្នឹង។ ទី១ វាពាក់ព័ន្ធនឹងជំហររដ្ឋាភិបាលខ្មែរហ្នឹង វាមិនប្រាកដប្រជា។ ទី២ វាពាក់ព័ន្ធរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាប្រព្រឹត្តបទឧក្រិដ្ឋកម្ម ធ្វើបាបពលរដ្ឋខ្លួនឯង ការរំលាយសិទ្ធិមនុស្ស ការរំលាយប្រជាធិបតេយ្យ ការធ្វើទោសទណ្ឌដល់ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរស្លូតត្រង់ និងអ្នកនយោបាយខ្មែរប្រឆាំងផង និងបទឧក្រិដ្ឋផ្សេងៗជាច្រើនទៀត នៅក្នុងសង្គម វាអាក្រក់ពេក វាផ្សំនឹងគ្រួសារលោកហ៊ុន សែន ធ្វើបាបពលរដ្ឋខ្មែរហ្នឹងវាអាក្រក់ពេកលើឆាកអន្តរជាតិ។ ទី៣ គេពិបាកផ្ទៀងផ្ទាត់ព័ត៌មានដែរពីព្រោះព័ត៌មានស្តីពីបញ្ហាកម្ពុជា ត្រូវបានរាំងខ្ទុប ហើយដល់ព័ត៌មានធំៗនៅខាងថៃ គេផ្សាយទូលំទូលាយ។ កម្ពុជាត្រូវមានជំហរច្បាស់លាស់ឡើងវិញ ហើយត្រូវប្តឹងថៃទៅតុលាការអន្តរជាតិ»។
ចំណែក លោកអ៊ុំ សំអាន តំណាងរាស្ត្របក្សប្រឆាំង បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៧ខែកក្កដានេះថា អង្គការយូណេស្កូហាក់មិនឃើញរិះគន់ថៃ ឬក៏ថ្កោលទោសថៃចំពោះការទម្លាក់គ្រាប់បែក និងការបាញ់ផ្លោងយ៉ាងសន្ធាប់មកលើប្រាសាទព្រះវិហារ ដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ធ្វើឱ្យប្រាសាទបុរាណដ៏ល្បីល្បាញនៅលើកំពូលភ្នំដងរែកមួយនេះ រងការខូចខាតបាក់បែកយ៉ាងដំណំ នៅក្នុងសង្គ្រាមកាលពីចុងឆ្នាំ២០២៥។
ចំពោះការដែលអង្គការយូណេស្កូ និងអង្គការអន្តរជាតិផ្សេងទៀត រួមទាំងបណ្តាប្រទេសនានា មិនថ្កោលទោសថៃ ដែលបានទម្លាក់គ្រាប់និងបាញ់កម្ទេចប្រាសាទព្រះវិហារ អ្នកជំនាញកិច្ចការព្រំដែនពីបក្សប្រឆាំងរូបនេះ យល់ថា អាចមកពីដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនដាក់ពាក្យប្តឹងថៃទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិ ចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញនេះ។
លោកថា៖ «ខ្ញុំយល់ថា ដោយសារអង្គការយូណេស្កូធ្វើខ្លួនដូចជាអ្នកនៅអព្យាក្រឹត្យ មិនរិះគន់ចំពោះការថៃទម្លាក់គ្រាប់បំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ។ ទី២ ដោយសាររដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ហាក់ដូចជាមិនទាមទារឱ្យអង្គការយូណេស្កូ ឬអង្គការពិភពលោកណា ថ្កោលទោសចំពោះថៃ ឬក៏ទាមទារឱ្យថៃសងសំណងខូចខាត ដើម្បីយកលុយទៅជួសជុលប្រាសាទព្រះវិហារឡើងវិញ។ ដោយសារលោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនព្រមប្តឹងថៃទៅកាន់តុលាការព្រហ្មទណ្ឌអន្តរជាតិICC ដើម្បីតាមទារសំណងការខូចខាតប្រាសាទព្រះវិហារ និងមិនព្រមទាមទារឱ្យអង្គការយូណេស្កូថ្កោលទោសថៃ»។
សង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ថៃមកលើបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជាចំនួនពីរលើក កាលពីឆ្នាំ២០២៥ ដែលរហូតមកដល់ពេលនេះ កងទ័ពថៃបានដណ្តើមកាន់កាប់ទឹកដីកម្ពុជារហូតដល់៧០ទីតាំង ត្រូវបានអ្នកនយោបាយប្រឆាំង និងអ្នកឃ្លាំមើលមួយចំនួនដែលមិនចំណុះរដ្ឋាភិបាល បានស្តីបន្ទោសថា គឺកើតឡើងដោយសារតែលោកហ៊ុន សែន ប្រធានគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានលូកដៃចូលទៅករកូករកាយនយោបាយផ្ទៃក្នុងថៃ ដូចជា ការបញ្ចេញខ្សែអាត់សំឡេងសន្ទនាសម្ងាត់ជាមួយអតីតនាយករដ្ឋមន្ត្រីថៃ អ្នកស្រី ផៃ ថងថាន រួមទាំងឧក្រិដ្ឋកម្មអនឡាញជាដើម ដែលធ្វើឱ្យថៃមានលេសបើកការឈ្លានពាន ដើម្បីសម្រេចមហិច្ឆតាលេបទឹកដីខ្មែរ ដែលថៃប៉ុនប៉ងរាប់ទសវត្សរ៍មកហើយ។
ប្រាសាទព្រះវិហារ ស្ថិតលើកំពូលភ្នំដងរែក ក្នុងស្រុកជាំក្សាន្ត ខេត្តព្រះវិហារ។ អស់រយៈពេលជាង ១០០០ឆ្នាំមកហើយ ប្រាសាទដែលជាស្នាដៃរបស់បុព្វបុរសខ្មែរមួយនេះ បានឈរជើងយ៉ាងរឹងមាំដែលជាសក្ខីភាពនៃប្រវត្តិសាស្រ្ដ វប្បធម៌ អត្តសញ្ញាណជាតិខ្មែរ និងបេតិកភណ្ឌដ៏មានតម្លៃមិនអាចកាត់ថ្លៃបាន សម្រាប់មនុស្សជាតិ។ ប៉ុន្តែនៅពេលនេះ ប្រាសាទបុរាណដ៏ល្បីល្បាញរបស់ដូនតាខ្មែរមួយនេះ ត្រូវខ្ទិចខ្ទាំក្រោមការដឹកនាំរបស់លោកហ៊ុន សែន និងលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលរងការស្តីបន្ទោសយ៉ាងខ្លាំងថា អសមត្ថភាពយ៉ាងខ្លាំងក្នុងការការពារបូរណភាពទឹកដី៕
