ការវិវត្តនយោបាយរបស់កម្ពុជាពីឆ្នាំ១៩៩៣ ដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ គឺជាសក្ខីភាពដ៏ច្បាស់លាស់មួយដែលបង្ហាញថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា និងមេដឹកនាំរបស់ខ្លួន គឺលោក ហ៊ុន សែន ហ៊ានប្រើប្រាស់គ្រប់មធ្យោបាយ ចាប់ពីយុទ្ធសាស្ត្រគំរាមកំហែង ការបង្ហូរឈាម រហូតដល់ការកែប្រែច្បាប់ ដើម្បីធានាថាខ្លួនមិនបាត់បង់អំណាចដឹកនាំរដ្ឋឡើយ។
ទោះបីជាពួកគេបានចាញ់ការបោះឆ្នោតជាតិដែលរៀបចំដោយអង្គការសហប្រជាជាតិ ឬអ៊ុនតាក់ (UNTAC) នៅក្នុងខែឧសភា ឆ្នាំ១៩៩៣ ក្រោមដៃគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានប្រើប្រាស់ការគំរាមកំហែងដោយកម្លាំងកងទ័ព និងការបង្កើតតំបន់អបគមន៍នៅខេត្តភាគខាងកើត ដើម្បីបង្ខំឱ្យមានរូបមន្ត «សហនាយករដ្ឋមន្ត្រី» ស្មើភាពគ្នា ដែលនេះជាសញ្ញាដំបូងបញ្ជាក់ថា ពួកគេមិនព្រមលះបង់អំណាចជាដាច់ខាត ទោះជាត្រូវបំផ្លាញឆន្ទៈម្ចាស់ឆ្នោតក៏ដោយ។
សៀវភៅប្រវត្តិសាស្ត្រកម្ពុជារបស់លោក ដេវីដ ឆេនទ្បឺ (David Chandler) បោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ២០០៨ បានវិភាគថា ទំនាក់ទំនងអំណាចរវាងសហនាយករដ្ឋមន្ត្រីទាំងពីរ គឺសម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ និងលោក ហ៊ុន សែន មានលក្ខណៈមិនចុះសម្រុងគ្នាតាំងពីដើមទី ដោយសារតែភាគីគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានៅតែរក្សាការគ្រប់គ្រងស្ទើរតែទាំងស្រុង លើខ្សែបណ្តាញរដ្ឋបាល ប៉ូលីស និងកងទ័ព ខណៈដែលគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចមានតែអំណាចនៅលើក្រដាសស្នាមតែប៉ុណ្ណោះ។
ភាពតានតឹងបានឈានដល់កម្រិតស្រួចស្រាវនៅចុងឆ្នាំ១៩៩៦ និងដើមឆ្នាំ១៩៩៧ នៅពេលដែលភាគីទាំងពីរចាប់ផ្តើមប្រណាំងប្រជែងគ្នាកសាងកម្លាំងយោធាផ្ទាល់ខ្លួន និងស្វែងរកសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយសម្រាប់ត្រៀមខ្លួនការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨។
សម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ បានព្យាយាមបង្កើតសម្ព័ន្ធភាពនយោបាយមួយឈ្មោះថា «រណសិរ្សរួបរួមជាតិ» ជាមួយលោក សម រង្ស៊ី ក្នុងខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ១៩៩៧ ដើម្បីកសាងកម្លាំងប្រជែងជាមួយគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ដែលការណ៍នេះធ្វើឱ្យលោក ហ៊ុន សែន យល់ឃើញថាជាការគំរាមកំហែងដល់អំណាចរបស់ខ្លួន។
នៅក្នុងការវិភាគស៊ីជម្រៅរបស់លោក អ៊ីវ៉ាន ហ្គតថេសម៉ាន់ (Evan Gottesman) ក្នុងសៀវភៅស្តីពីកម្ពុជាក្រោយសម័យខ្មែរក្រហមបោះពុម្ពក្នុងឆ្នាំ២០០៣ មូលហេតុដែលរុញច្រានឱ្យមានការផ្ទុះអាវុធ គឺការប្រជែងគ្នារវាងគណបក្សទាំងពីរ ក្នុងការអូសទាញកម្លាំងយោធាខ្មែរក្រហម ដែលនៅសេសសល់នៅតំបន់អន្លង់វែង ឱ្យមកចូលរួមជាមួយកម្លាំងរៀងៗខ្លួន ដើម្បីបង្កើតឧត្តមភាពយោធានៅលើសមរភូមិជាក់ស្តែង។
គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានចោទប្រកាន់គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចថា បានលួចនាំចូលអាវុធខុសច្បាប់ និងចរចាជាមួយក្រុមក្បត់ខ្មែរក្រហម ប៉ុន្តែការពិតជាក់ស្តែង គឺលោក ហ៊ុន សែន ខ្លួនឯងក៏បានព្យាយាមធ្វើកិច្ចការដូចគ្នានេះដែរ ប៉ុន្តែមិនទទួលបានជោគជ័យដូចភាគីហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិច ដែលជាហេតុធ្វើឱ្យពួកគេសម្រេចចិត្តប្រើប្រាស់កម្លាំងយោធាបោសសម្អាតដៃគូប្រជែងចោលតែម្តង។
មុនការផ្ទុះរដ្ឋប្រហារ សញ្ញានៃការប្រើប្រាស់អំពើហិង្សាយ៉ាងសាហាវ ដើម្បីបំបាក់ស្មារតីកម្លាំងប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបានលេចឡើងយ៉ាងច្បាស់ តាមរយៈការវាយប្រហារដោយគ្រាប់បែកដៃនៅថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ឆ្នាំ១៩៩៧ ទៅលើការធ្វើបាតុកម្មដោយសន្តិវិធីរបស់លោក សម រង្ស៊ី នៅមុខមន្ទីររដ្ឋសភាចាស់ ដែលបណ្តាលឱ្យមនុស្សស្លាប់យ៉ាងតិច ១៦ នាក់ និងរបួសជាង ១៥០ នាក់។
របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់ FBI ដែលត្រូវបានចុះផ្សាយជាបន្តបន្ទាប់ បានរកឃើញសូចនាករជាច្រើនដែលបង្ហាញពីការជាប់ពាក់ព័ន្ធរបស់កងអង្គរក្សផ្ទាល់ខ្លួនរបស់លោក ហ៊ុន សែន នៅក្នុងការសម្របសម្រួល និងបើកដៃឱ្យក្រុមឃាតកររួចខ្លួន ដែលនេះបញ្ជាក់ថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាហ៊ានប្រើប្រាស់វិធីសាស្ត្រភេរវកម្មដើម្បីកម្ចាត់អ្នកនយោបាយដែលមាននិន្នាការរិះគន់ខ្លួន។
ស្ថានភាពផុយស្រួយនេះ បានឈានដល់ចំណុចផ្ទុះអាវុធទាំងស្រុង នៅថ្ងៃទី៥ និងទី៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៧ នៅពេលដែលកងកម្លាំងស្មោះត្រង់នឹងលោក ហ៊ុន សែន រួមមានកងពលតូចលេខ ៧០ និងកងអង្គរក្សផ្ទាល់ខ្លួន បំពាក់ដោយរថក្រោះ និងអាវុធធុនធ្ងន់ បានបើកការវាយប្រហារយ៉ាងចាស់ដៃទៅលើទីស្នាក់ការ និងបន្ទាយយោធារបស់គណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចនៅក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញ។
រដ្ឋប្រហារបង្ហូរឈាមរយៈពេលពីរថ្ងៃនេះ បានបណ្តាលឱ្យកម្លាំងយោធាហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចរងការខ្ទេចខ្ទីទាំងស្រុង ហើយសម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ ត្រូវបង្ខំចិត្តភៀសខ្លួនទៅក្រៅប្រទេសទាំងប្រញាប់ប្រញាល់។
ចំណុចដ៏គួរឱ្យរន្ធត់បំផុតនៃរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ ១៩៩៧ គឺការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ និងការសម្លាប់ក្រៅប្រព័ន្ធច្បាប់ទៅលើមន្ត្រី និងមេបញ្ជាការយោធាហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចជាច្រើនរូប ក្រោយពេលដែលពួកគេត្រូវបានចាប់ខ្លួន ឬសុំចុះចូល។
របាយការណ៍ស៊ើបអង្កេតរបស់ការិយាល័យឧត្តមស្នងការសហប្រជាជាតិទទួលបន្ទុកសិទ្ធិមនុស្សប្រចាំកម្ពុជា ដឹកនាំដោយលោក ថូម៉ាស ហាំម៉ាប៊ឺគ (Thomas Hammarberg) ដែលបានចេញផ្សាយជាផ្លូវការនៅថ្ងៃទី២២ ខែសីហា ឆ្នាំ១៩៩៧ បានចងក្រងភស្តុតាងយ៉ាងច្បាស់លាស់អំពីការធ្វើទារុណកម្ម និងការបាញ់សម្លាប់មន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចជាង ៤០ រូប រួមមានលោក ហូ សុខ រដ្ឋលេខាធិការក្រសួងមហាផ្ទៃ និងលោក ចៅ សម្បត្តិ មេបញ្ជាការយោធា។
ការសម្លាប់យ៉ាងព្រៃផ្សៃទាំងនេះ ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីបំភិតបំភ័យ និងកម្ទេចក្បាលម៉ាស៊ីនដឹកនាំរបស់គណបក្សប្រឆាំងឱ្យអស់ពីឫសគល់ ដើម្បីធានាថានឹងគ្មាននរណាម្នាក់ហ៊ានងើបឡើងតស៊ូប្រឆាំងនឹងអំណាចរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជានាពេលអនាគតឡើយ។
លោក ហ៊ុន សែន បានបង្កើតភាពស្របច្បាប់រដ្ឋបាលថ្មីមួយ ដោយការបង្ខំឱ្យសមាជិកសភាដែលនៅសេសសល់បោះឆ្នោតតែងតាំងលោក អ៊ឹង ហួត ឱ្យឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីទីមួយជំនួសសម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ ដែលនេះជាការបិទបាំងនូវទង្វើរដ្ឋប្រហារខុសច្បាប់យ៉ាងគឃ្លើនក្រោមរូបភាពស្ថាប័នរដ្ឋ។
ក្រោយការក្តោបក្តាប់អំណាចយោធាទាំងស្រុងរហូតដល់ឆ្នាំ១៩៩៨ គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានងាកមកប្រើប្រាស់យុទ្ធសាស្ត្រ «ការទូត និងច្បាប់» ដើម្បីរៀបចំការបោះឆ្នោតជាតិថ្ងៃទី២៦ ខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៨ ឱ្យទៅជាឧបករណ៍ផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ឡើងវិញដល់របបរបស់ខ្លួន។
ក្រោមសម្ពាធពីសហគមន៍អន្តរជាតិ និងរូបមន្តសម្របសម្រួលរបស់ជប៉ុន មេដឹកនាំគណបក្សប្រឆាំងដែលរត់ភៀសខ្លួនត្រូវបានអនុញ្ញាតឱ្យវិលត្រឡប់មកកម្ពុជាវិញដើម្បីចូលរួមការបោះឆ្នោត ប៉ុន្តែពួកគេត្រូវចូលរួមនៅក្នុងបរិស្ថានប្រកួតប្រជែងមួយដែលពោរពេញដោយភាពគ្មានសមភាពទាំងស្រុង។
គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានប្រើប្រាស់ធនធានរដ្ឋ ម៉ាស៊ីនរដ្ឋបាល បណ្តាញព័ត៌មានរដ្ឋ និងកងកម្លាំងសន្តិសុខទូទាំងប្រទេស ដើម្បីធ្វើការឃោសនាផ្តាច់មុខ និងបំភិតបំភ័យពលរដ្ឋនៅតាមមូលដ្ឋានមិនឱ្យហ៊ានបោះឆ្នោតឱ្យបក្សប្រឆាំង ដែលយុទ្ធសាស្ត្រទាំងនេះត្រូវបានចងក្រងយ៉ាងលម្អិតនៅក្នុងរបាយការណ៍របស់អង្គការសិទ្ធិមនុស្សអន្តរជាតិ Human Rights Watch ចេញផ្សាយក្នុងខែកក្កដា ឆ្នាំ១៩៩៨។
ទោះបីជាមានការគំរាមកំហែងយ៉ាងណាក៏ដោយ លទ្ធផលបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ បង្ហាញថា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានអាសនៈត្រឹមតែ ៦៤ លើ ១២២ អាសនៈក្នុងសភា ដែលមិនគ្រប់គ្រាន់សម្លេងពីរភាគបី (២/៣) ដើម្បីបង្កើតរដ្ឋាភិបាលឯកតោភាគីតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញឆ្នាំ១៩៩៣ ឡើយ ខណៈគណបក្សហ្វ៊ុនស៊ិនប៉ិចទទួលបាន ៤៣ អាសនៈ និងគណបក្សសមរង្ស៊ីទទួលបាន ១៥ អាសនៈ។
ដើម្បីដោះស្រាយភាពទាល់ច្រកនេះ និងដើម្បីក្តោបក្តាប់អំណាចទាំងស្រុង គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានប្រើប្រាស់ឥទ្ធិពលរបស់ខ្លួនលើគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត (គ.ជ.ប) ដើម្បីធ្វើការកែប្រែរូបមន្តបែងចែកអាសនៈដែលនៅសេសសល់យ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់នៅក្រោយការបោះឆ្នោត ដែលល្បិចកលនេះបានធ្វើឱ្យគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាទទួលបានផលប្រយោជន៍អាសនៈកើនឡើងយ៉ាងច្រើន។
ការណ៍នេះបានបង្កឱ្យមានមហាបាតុកម្មតវ៉ាដ៏ធំមួយ ដឹកនាំដោយគណបក្សប្រឆាំងទាំងពីរនៅទីលានប្រជាធិបតេយ្យក្នុងទីក្រុងភ្នំពេញចាប់ពីខែសីហា ដល់ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ ដោយពួកគេបានចោទប្រកាន់ថាការបោះឆ្នោតនេះគឺជា «ការប្លន់សន្លឹកឆ្នោតជាប្រព័ន្ធ»។
ជាថ្មីម្តងទៀត គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានបង្ហាញថា ពួកគេហ៊ានធ្វើអ្វីៗគ្រប់យ៉ាងដើម្បីរំលាយរាល់ការតវ៉ា។ នៅក្នុងខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៨ កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ និងក្រុមកងសេនាជនបំពាក់ដោយដំបងដែក និងកាំភ្លើង បានបើកការវាយបង្ក្រាបយ៉ាងសាហាវឃោរឃៅទៅលើក្រុមបាតុករអហិង្សា និងព្រះសង្ឃដែលកំពុងធ្វើការតវ៉ា បណ្តាលឱ្យមនុស្សជាច្រើននាក់ត្រូវរងរបួស និងបាត់បង់ជីវិត ដែលនេះគឺជាការបំបាក់ស្មារតីតស៊ូចុងក្រោយរបស់មហាជន។
ក្រោយការបង្ក្រាបដោយហិង្សា គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាបានដាក់សម្ពាធនយោបាយបង្ខំឱ្យសម្តេចក្រុមព្រះ នរោត្តម រណឫទ្ធិ ត្រូវតែយល់ព្រមចុះចូលបង្កើតរដ្ឋាភិបាលចម្រុះជាថ្មីម្តងទៀតនៅក្នុងខែវិច្ឆិកា ឆ្នាំ១៩៩៨ ដោយលើកនេះលោក ហ៊ុន សែន ឡើងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីតែម្នាក់គត់ ខណៈសម្តេចក្រុមព្រះឡើងជាប្រធានរដ្ឋសភា។
ដើម្បីសម្របសម្រួលផលប្រយោជន៍ និងមុខតំណែងរបស់មន្ត្រីចាញ់ឆ្នោត រដ្ឋធម្មនុញ្ញត្រូវបានកែប្រែដើម្បីបង្កើតស្ថាប័ន «ព្រឹទ្ធសភា» ឡើង ដែលជាការបន្ថែមបន្ទុកថវិកាជាតិយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ គ្រាន់តែដើម្បីបម្រើដល់ការរក្សាស្ថិរភាពអំណាចរបស់បក្សកាន់អំណាច។
ការវិវត្តទាំងអស់នេះ បានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថា ដំណើរការប្រជាធិបតេយ្យនៅកម្ពុជាត្រូវបានបំផ្លាញជាលំដាប់ ចាប់តាំងពីរដ្ឋប្រហារឆ្នាំ១៩៩៧ និងការរៀបចំការបោះឆ្នោតឆ្នាំ១៩៩៨ ដែលធ្វើឡើងដើម្បីតែការបម្រើ និងការធានានូវអំណាចដាច់ខាតរបស់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជាតែម្នាក់ឯងគត់៕
ដោយ លោក សុក្រឹត ពុទ្ធិ
