ខណៈនៅក្នុងលិខិតរំឭកខួប១៨ឆ្នាំ ថ្ងៃចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារទៅក្នុងសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក នៅថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានហៅការទម្លាក់គ្រាប់បែកចង្កោមបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារថាជា«មហាវិនាសកម្មលើសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ពិភពលោក»។ ប៉ុន្តែលោកបែរជាមិនត្រឹមតែមិនថ្កោលទោស ឬក៏ប្តឹងថៃនោះទេ សូម្បីឈ្មោះរបស់ថៃដែលជាអ្នកបំផ្លាញសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកដ៏ល្បីល្បាញនេះ ក៏មិនបានលើកឡើងដែរ ធ្វើឱ្យអ្នកឃ្លាំមើលយល់ថា អាចមកពីនាយករដ្ឋមន្ត្រីបាក់ស្បាតមិនចង់ឱ្យផ្ទុះសង្គ្រាមជាថ្មី ដែលនឹងធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ការកាន់អំណាចតពូជរបស់ខ្លួន។
នៅក្នុងសង្គ្រាមលើកទីពីរ រយៈពេល២១ថ្ងៃ និងក្រោយសង្គ្រាមកាលពីខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ យោធាថៃមិនត្រឹមតែទម្លាក់គ្រាប់បែកចង្កោម ដែលពិភពលោកហាមឃាត់ តែមកលើប្រសាទព្រះវិហារប៉ុណ្ណោះទេ ប្រាសាទបុរាណរបស់ដូនតាខ្មែរ នៅលើជួរភ្នំដងរែកមួយចំនួនទៀត ដូចជា ប្រាសាទតាក្របី និងតាមាន់ធំជាដើម ក៏ត្រូវបានថៃទម្លាក់គ្រាប់បំផ្លាញ ធ្វើឱ្យខូចខាតស្ទើតែទាំងស្រុង និងបានដណ្តើមកាន់កាប់ប្រាសាទខ្មែរទាំងនោះ និងប្រាសាទផ្សេងទៀត ដូចជា ប្រាសាទខ្នារ ប្រាសាទតាមាន់តូច និងទឹកដីខ្មែរប្រមាណជិត៧០ទីតាំងផ្សេងទៀត។
នៅក្នុងលិខិត៣ទំព័រ ក្នុងខួប១៨ឆ្នាំនៃការចុះបញ្ជីប្រាសាទព្រះវិហារ ចូលក្នុងសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ថ្ងៃទី៧ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦ លោកហ៊ុន ម៉ាណែត បានបញ្ជាក់ថា ទោះបីរាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបានខិតខំជំរុញដោះស្រាយបញ្ហាជម្លោះព្រំដែនដោយសន្តិវិធិ តាមរយៈក្របខណ្ឌច្បាប់អន្តរជាតិ និងយន្តការទ្វេភាគីដែលមានស្រាប់ ក៏ការប្រឈមផ្នែកប្រដាប់អាវុធ បានធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់សម្បត្តិបេតិកភណ្ឌមួយចំនួន រួមទាំងប្រាសាទព្រះវិហារផងដែរ។
លោកបានបញ្ជាក់ថា៖ «ក្នុងឱកាសនេះ ខ្ញុំសូមសម្តែងនូវសេចក្តីសោកស្តាយជាទីបំផុតចំពោះមហាវិនាសកម្មមកលើសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌវប្បធម៌ ជាទីគោរពសក្ការៈរបស់យើង កាលពីខែកក្កដា និងខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥ ក្នុងនោះរួមមានការខូចខាតយ៉ាងធ្ងន់ធ្ងរ ដល់ប្រាសាទព្រះវិហារចំនួន ៥៦២កន្លែង និងបានបំផ្លាញកិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងក្នុងរយៈពេលជិត ២០ឆ្នាំ កន្លងទៅ។ នេះជាការបាត់បង់ដ៏ធំធេង មិនត្រឹមតែសម្រាប់កម្ពុជាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសម្រាប់បេតិកភណ្ឌរបស់មនុស្សជាតិទាំងមូល»។
បន្ថែមពីនេះ លោកហ៊ុន ម៉ាណែត បានប្រកាសអំពីការប្តេជ្ញាចិត្តយ៉ាងមុតមាំបំផុតរបស់រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ក្នុងកិច្ចការពារបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជា ព្រមទាំងបេតិកភណ្ឌពិភពលោក ប្រាសាទព្រះវិហារ និងប្រាសាទផ្សេងទៀត នៅតាមបណ្តោយព្រំដែនឱ្យបានគង់វង្ស សម្រាប់កូនចៅជំនាន់ក្រោយ និងសូមឱ្យស្មារតីនៃប្រាសាទព្រះវិហារ បន្តឋិតថេរក្នុងក្រអៅបេះដូងនៃប្រជាជនខ្មែរគ្រប់រូប និងសូមប្រែក្លាយការឈឺចាប់នេះ ទៅជាការខិតខំប្រឹងប្រែងអភិវឌ្ឍន៍ខ្លួន ដើម្បីកសាងសង្គមជាតិមួយដ៏រឹងមាំប្រកបដោយភាពធន់។
ប៉ុន្តែយ៉ាងណាក្តី ក្នុងលិខិតជិត៣ទំព័ររបស់លោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនត្រឹមតែមិនបានថ្កោលទោសថៃ ឬនិយាយពីការប្តឹងថៃ ទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិ ពីបទ បំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទដែលជាសម្បត្តិបេតិកភណ្ឌពិភពលោកនេះប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែឈ្មោះប្រទេសថៃដែលជាប្រទេសឈ្លានពាន និងបំផ្លាញប្រាសាទក៏មិនត្រូវបានលើកឡើងដែរ។
ជ្រុងមួយនៃបញ្ហានេះ លោក អ៊ុំ សំអាន អតីតតំណាងរាស្ត្រគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៨ខែកក្កដានេះថា ការដែលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនត្រឹមតែមិនហ៊ានប្រើពាក្យថ្កោលទោសថៃ ឬនិយាយពីការប្តឹងថៃ រហូតដល់មិនហ៊ាននិយាយសូម្បីតែឈ្មោះប្រទេសថៃ ដែលបំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារនៅក្នុងលិខិតរបស់ខ្លួន គឺបានបង្ហាញពីភាពទន់ខ្សោយរបស់ លោកហ៊ុន ម៉ាណែត ក្នុងការការពារទឹកដី និងការទប់ស្កាត់ការបន្តការឈ្លានពានរបស់ថៃ មកលើទឹកដីកម្ពុជា។
អ្នកជំនាញកិច្ចការព្រំដែនពីបក្សប្រឆាំងរូបនេះ លើកឡើងថា សូម្បីលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលជានាយករដ្ឋមន្ត្រី មិនហ៊ានថ្កោលទោសថៃ និងមិនហ៊ានប្តឹងថៃទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិផង រឿងអីអង្គការយូណេស្កូ រួមទាំងសហគមន៍អន្តរជាតិផ្សេងទៀត គេចេញមុខថ្កោលទោសថៃជំនួសកម្ពុជា ចំពោះការបំផ្លិចបំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ។ និយាយឱ្យចំ គឺលោកហ៊ុន ម៉ាណែត សុខចិត្តការពារអំណាច ជាជាងការពារទឹកដី និងការពារប្រាសាទដែលជាសម្បត្តិវប្បធម៌ខ្មែរ ដើម្បីធ្វើយ៉ាងណាកុំឱ្យថៃមានលេសទម្លាក់ត្រកូលហ៊ុន ពីអំណាច។
លោកបញ្ជាក់ថា ចាប់តាំងពីក្រោយបទឈប់បាញ់កាលពីថ្ងៃទី២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥មក ថៃបានឈ្លានពានទឹកដីខ្មែរស្រេចតែនឹងចិត្ត រហូតដល់៧០ទីតាំង ដោយការជីកប្រឡាយ រាយបន្លាលួស ដាក់ទូរកុងតឺន័រ ធ្វើផ្លូវបេតុង និងសាងសង់សំណង់រឹងផ្សេងៗ រួមទាំងធ្វើរបងព្រំដែនបេតុង ដើម្បីប្រែក្លាយទឹកដីខ្មែរទាំងនោះឱ្យក្លាយទៅជាទឹកដីថៃ ប៉ុន្តែលោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនត្រឹមតែមិនប្តឹងថៃ ថែមទាំងមិនប្រើសិទ្ធិការពារទឹកដីរបស់ខ្លួន នៅលើដីជាក់ស្តែងថែមទៀត ធ្វើឱ្យថៃបន្តរុលចូលវាទយកតាមអំពើចិត្ត។
លោកថា៖ «ការដែលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត មិនហ៊ានថ្កោលទោសថៃ មិនហ៊ានប្តឹងថៃទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិ មិនហ៊ានហៅឈ្មោះថៃចំថាជាអ្នកឈ្លានពាន ជាអ្នកបំផ្លិចបំផ្លាញសម្បត្តិវប្បធម៌កម្ពុជាហ្នឹង ដោយសារតែលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ខ្លាចផ្ទុះសង្គ្រាមម្តងទៀត អាចថៃទម្លាក់ត្រកូលហ៊ុន ពីអំណាច ដូច្នេះលោកហ៊ុន ម៉ាណែត និងលោកហ៊ុន សែន ហ្នឹងបាក់ស្បាតតែម្តង បន្ទាប់ពីចាញ់សង្គ្រាមពីរលើកជាមួយថៃបណ្តោយឱ្យថៃឈ្លានពានទឹកដីយើងស្រេចចិត្ត ហើយអត់ហ៊ានថ្កោលទោសថៃ ការបំផ្លាញសម្បត្តិវប្បធម៌កម្ពុជា ការទម្លាក់គ្រាប់បែកលើប្រាសាទព្រះវិហារផងដែរ»។
ចំណែក លោក ម៉ែន ណាត ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា ក៏បានប្រាប់វីអូឌីនៅថ្ងៃទី៨ខែកក្កដានេះដែរថា ជាមួយនឹងការសម្តែងការឈឺចាប់ដែលថៃទម្លាក់គ្រាប់ និងបាញ់បំផ្លាញប្រាសាទព្រះវិហារ ប្រាសាទតាក្របី និងប្រាសាទខ្មែរដទៃទៀត នៅតាមព្រំដែន ធ្វើឱ្យមានការខូចខាតស្ទើរតែទាំងស្រុង កម្ពុជាត្រូវតែប្តឹងថៃ ទៅកាន់តុលាការអន្តរជាតិ ដើម្បីទាមទារឱ្យថៃត្រូវតែទទួលខុសត្រូវ និងផ្តល់សំណងដល់កម្ពុជាចំពោះការខូចខាតទាំងអស់។ ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត បែរជាមិនប្តឹង ធ្វើឱ្យថៃនៅតែគឃ្លើនបន្តឈរជើង និងបន្តវាទយកទឹកដីខ្មែរជាបន្តបបន្ទាប់បន្ថែមទៀត។
អ្នកឃ្លាំមើលដែលជាអ្នកជំនាញកិច្ចការព្រំដែនរូបនេះ បន្តថា ក្រៅពីការដាក់ពាក្យប្តឹងថៃ កម្ពុជាក៏ត្រូវតែដាក់សម្ពាធថៃឱ្យដកកងទ័ពចេញពីកម្ពុជាផងដែរ មិនមែននៅអង្គុយថ្លែងសារ ឬក៏ចេញកំណត់ទូត ដែលមិនឃើញទទួលបានផលអ្វី អស់រយៈពេលជាងកន្លះឆ្នាំមកហើយ ដូចបច្ចុបន្ននេះទេ។
លោកថា៖ «នៅពេលអ្នកណាប៉ះពាល់បេតិកភណ្ឌពិភពលោក គឺកម្ពុជាត្រូវប្រញ៉ាប់ជជែកគ្នាជាមួយអង្គការយូណេស្កូ រួមទាំងកម្ពុជាខ្លួនឯងត្រូវតែប្រញ៉ាប់ប្តឹង មិនអាចឱ្យប្រទេសដទៃណាគេមកប្តឹងជំនួសខ្មែរទេគឺខ្មែរខ្លួនឯងជាអ្នកប្តឹង ប្តឹងភាគីឈ្លានពានទៅតុលាការអន្តរជាតិ។ ហើយយន្តការហ្នឹង គេផ្តល់យោបល់ឱ្យគ្រប់គ្នាហើយ គួរណាស់តែរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាភ្ញាក់រឭក ទទួលខុសត្រូវឱ្យបានខ្ពស់ជាងបច្ចុប្បន្ន ទទួលខុសត្រូវចំពោះជាតិ ចំពោះពលរដ្ឋ ចំពោះការដែលសៀមបំផ្លិចបំផ្លាញជាតិខ្មែរ ត្រូវទទួលខុសត្រូវ តាមរយៈការរៀបចំឯកសារប្តឹងដាក់ទៅស្ថាប័នអន្តរជាតិធំៗ រួមទាំងប្រទេសមហាអំណាចផង នេះជាយន្តការផ្លូវច្បាប់ដែលកម្ពុជាអាចធ្វើបាន»។
យ៉ាងណាក្តី នៅក្នុងលិខិតរបស់លោកហ៊ុន ម៉ាណែត ក៏បានបញ្ជាក់ឱ្យដឹងផងដែរថា នៅចំពោះមុខការខូចខាតយ៉ាងដំណំលើប្រាសាទព្រះវិហារនេះ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា បានដាក់ចេញនូវវិធានការបន្ទាន់មួយចំនួន រួមទាំងពង្រឹងការងារយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយអង្គការយូណេស្កូ គណៈកម្មាធិការសម្របសម្រួលអន្តរជាតិ ដើម្បីការពារនិងលើកតម្លៃរមណីយដ្ឋានវប្បធម៌ធម្មជាតិនៃប្រាសាទព្រះវិហារ និងដៃគូពាក់ព័ន្ធទាំងអស់ ទាំងជាតិនិងអន្តរជាតិ ក្នុងការវាយតម្លៃការខូចខាត និងមានវិធានការអភិរក្ស។
បន្ថែមពីនេះ កម្ពុជាក៏បានស្នើសុំឱ្យមានការបញ្ជូនអ្នកជំនាញការអន្តរជាតិ ចុះពិនិត្យវាយតម្លៃការខូចខាត ជាពិសេសបាននិងកំពុងអនុវត្តសកម្មភាពសម្អាតអាវុធយុទ្ធភណ្ឌមិនទាន់ផ្ទុះ និងសំណល់គ្រាប់បែកចង្កោម ទល់ទ្រសង្គ្រោះប្រាសាទ កុំឱ្យដួលរលំបន្តទៀត ប្រមូលនិងអភិរក្សថ្មចម្លាក់ដែលបានបាក់បែកធ្លាក់រាយប៉ាយពាសពេញបរិវេណប្រាសាទជាដើម។ រាជរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជា ផ្តល់អាទិភាពដល់កិច្ចការអភិរក្ស និងស្តារតម្លៃប្រាសាទព្រះវិហារ ក្នុងទិសដៅច្បាស់លាស់ ដើម្បីប្រែក្លាយការឈឺចាប់ទៅជានិមិត្តរូបបន្ថែមនៃការសាមគ្គីភាព និងភាពរឹងមាំរបស់កូនខ្មែរ។
ទាក់ទងនឹងប្រាសាទខ្មែរផ្សេងទៀត ដែលថៃបានទម្លាក់គ្រាប់កម្ទេច លោក អ៊ិត សុត្ថា រដ្ឋលេខាធិការប្រចាំការនៃរដ្ឋលេខាធិការដ្ឋានកិច្ចការព្រំដែន បានចេញមកបញ្ជាក់ជាថ្មីទៀត តាមរយៈហ្វេសប៊ុករបស់លោកហ៊ុន សែន ប្រធានព្រឹទ្ធសភា នៅថ្ងៃទី៨ខែកក្កដានេះថា បើផ្អែកតាមផែនទីមាត្រដ្ឋាន១លើ២០០ពាន់ របស់គណៈកម្មាធិការកំណត់ព្រំដែនឥណ្ឌូចិន-សៀម រួមទាំងផែនទីដែលគូសជាឯកតោភាគីដោយថៃ មាត្រដ្ឋាន១លើ៥០ពាន់ គឺបានបង្ហាញថា ប្រាសាទខ្នារ និងប្រាសាទតាមាន់ធំ គឺស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីកម្ពុជា។
លោកថា៖ «ខ្ញុំចង់បញ្ជាក់ជូនថា កុំថាឡើយផែនទីL7017 ដែលថៃបានគូសខ្សែព្រំដែនជាឯកតោភាគីហើយបានប្រើប្រាស់កន្លងមកដោយខុសច្បាប់ ក្នុងនោះក៏បានបង្ហាញថា ប្រាសាទតាមាន់ធំ ក៏ស្ថិតនៅក្នុងទឹកដីខ្មែរ ទោះបីឥឡូវនេះថៃកំពុងតែប៉ុនប៉ងគូសវាសនូវខ្សែព្រំដែនថ្មី ដើម្បីដាក់បញ្ចូលនូវតំបន់ឈ្លានពាន និងកាន់កាប់ដោយខុសច្បាប់ទៅក្នុងទឹកដីថៃនោះ ក៏ផែនទីទាំងនោះ មិនអាចចាត់នឹងទុកថាជាផែនទីដែលមានតម្លៃនិងមានអានុភាពតាមផ្លូវច្បាប់ឡើយ»។
សូមបញ្ជាក់ថា នៅក្នុងសមាជរដ្ឋសភា ព្រឹទ្ធសភា កាលពីថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៥ តំណាងរាស្ត្រសរុបទាំងអស់ ១៨២នាក់ បានបោះឆ្នោតជាឯកច្ឆន្ទ គាំទ្រឱ្យរដ្ឋាភិបាលដាក់ពាក្យប្តឹងថៃទៅកាន់តុលាការយុត្តិធម៌អន្តរជាតិ ICJ ចំពោះតំបន់ដែលមានជម្លោះចំនួន៤ ក្នុងនោះមាន មុំបី ប្រាសាទតាមាន់ធំ-តាមាន់តូច និងប្រាសាទតាក្របីជាដើម។ ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះ គេនៅមិនទាន់ឃើញរដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត ដាក់ពាក្យប្តឹងថៃទៅ ICJ ទៅតាមការសម្រេចរបស់រដ្ឋសភា ព្រឹទ្ធសភា នៅឡើយទេ បើទោះបីចាប់តាំងពីក្រោយបទឈប់បាញ់ កាលពីថ្ងៃ២៧ ខែធ្នូ ឆ្នាំ២០២៥មក តំបន់ទាំង៤នេះ ត្រូវបានយោធាថៃចូលមកដណ្តើមគ្រប់គ្រងបានទាំងស្រុងយ៉ាងណាក្តី៕
