អ្នកនយោបាយ និងសិទ្ធិមនុស្សចំនួន និយាយថា ការបោះឆ្នោតជាការកំណត់អំណាចនៃការដឹកនាំរដ្ឋ ហើយថា បើការបោះឆ្នោតខាងមុខ នៅតែខ្វះភាពត្រឹមត្រូវ នោះវានឹងបង្កើតបានមេដឹកនាំមិនត្រឹមត្រូវដូចគ្នា ដែលបង្កឱ្យជាតិសាសន៍ខ្មែររងគ្រោះគ្មានទីបញ្ចប់ ឬក៏អាចធ្ងន់ធ្ងរជាងបច្ចុប្បន្ន។
ប្រធានអង្គការប្រជាធិបតេយ្យខ្មែរ ដែលមានមូលដ្ឋាននៅប្រទេសអូស្ត្រាលី លោក ស៊ឹង សែនករុណា និយាយថា ច្រើនឆ្នាំមកនេះ គេដឹងទាំងអស់គ្នាថា ប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតនៅកម្ពុជា ស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់គណបក្សកាន់អំណាច ដែលថា ធ្វើឱ្យការបោះឆ្នោតខ្វះភាពត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌។
លោកថា បរិបទនេះ ធ្វើឱ្យបក្សកាន់អំណាចបន្តជិះសេះលែងដៃ ធ្វើឱ្យជាតិបែកបាក់ សង្គមជួបវិបត្តិចាក់ស្រះ រីឯពលរដ្ឋរងគ្រោះ ដោយសារសង្គមគ្មានយុត្តិធម៌។
ក្នុងន័យនេះ លោកបញ្ជាក់ថា ពលរដ្ឋច្រើនរាប់ម៉ឺនគ្រួសារ ត្រូវបានគេអះអាងថា កំពុងជួបវិបត្តិបំណុល ខ្លះរងគ្រោះដោយក្រុមឧកញ៉ាឆបោក ខ្លះទៀតរងគ្រោះពីបញ្ហាគ្រឿងញៀន ខ្លះត្រូវបានបណ្តេញចេញដោយការរំលោភដីធ្លី។ ដោយឡែក សកម្មជនសង្គមខ្លះ ត្រូវបានចាប់ដាក់ពន្ធនាគារទាំងអយុត្តិធម៌ ទឹកដីនៅតាមព្រំដែន ក៏បន្តបាត់បង់ទៅប្រទេសជិតខាង នាបច្ចុប្បន្ននេះជាដើម។
លោកគូសបញ្ជាក់ថា បើគ្មានអ្វីប្រែប្រួលទេ លទ្ធផលបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២៧ និងឆ្នាំ២០២៨ខាងមុខ នឹងត្រូវបានទៅលើអ្នកដែលគ្រប់គ្រងប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតដដែល ហើយថា ប្រព័ន្ធដឹកនាំបែបនេះ គ្មានអ្វីត្រូវកែលម្អទេ វាមានតែធ្ងន់ធ្ងរជាងបច្ចុប្បន្នទៅទៀត។
លោកថា៖ «អីចឹងភាពល្អប្រសើរនៃសង្គមយើងហ្នឹងគ្មានអ្វីល្អប្រសើរទេ វាកាន់តែធ្លាក់ធ្ងន់ធ្ងរជាងពេលបច្ចុប្បន្នទៀត ប្រសិនបើគ្មានការបើកនូវលំហសិទ្ធិមនុស្ស លទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យ តាមគោលការណ៍ពិតប្រាកដទេ គ្មានអ្វីត្រូវស្តារមកវិញបានទេ មានតែបន្តធ្លាក់ចុះបន្តទៅទៀត»។
ជ្រុងមួយនៃបញ្ហានេះ តំណាងរាស្ត្រគណបក្សប្រឆាំង លោក អ៊ុំ សំអាន ហាក់បានបង្ហាញពីការព្រួយបារម្ភ ពីការបោះឆ្នោតមិនត្រឹមត្រូវដូចគ្នា។ លោករំឭកថា ការដែលពលរដ្ឋវៀតណាមរស់នៅលើដីខ្មែរច្រើនឆ្នាំមកនេះ ក្រោមការបើកផ្លូវពីលោក ហ៊ុន សែន ពួកគេជាង ៨ម៉ឺននាក់ អាចនឹងមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត ដើម្បីសម្រេចជោគវាសនាខ្មែរនៅឆ្នាំ២០២៧ និងឆ្នាំ២០២៨ខាងមុខ។
នេះបើតាមសំណេរនៅលើហ្វេសប៊ុក លោក អ៊ុំ សំអាន ដែលបានបង្ហោះលើបណ្តាញសង្គមរបស់លោក នៅថ្ងៃទី១២ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៦។
បើតាមប្រភពខាងលើ នៅឆ្នាំ១៩៨៦ លោក ហ៊ុន សែន បានផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់ជនជាតិវៀតណាមរស់នៅកម្ពុជា ដូចជា ការផ្តល់លិខិតសំគាល់ខ្លួន អត្តសញ្ញាណប័ណ្ណខ្មែរ និងប័ណ្ណគ្រួសារជាដើម។ លោកថា ហេតុនេះហើយ ជនជាតិវៀតណាមកំពុងរស់នៅកម្ពុជារាប់សែននាក់លើបឹងទន្លេសាប និងធ្វើជាកម្មកររាប់ម៉ឺននាក់លើដីសម្បទានសេដ្ឋកិច្ចជាង ២៤ម៉ឺនហិកតា នៅអតីតតំបន់អភិវឌ្ឍន៍ត្រីកោណ (CLV)។
នៅឆ្នាំ២០១៩ ក្រសួងមហាផ្ទៃ បានផ្តល់ប័ណ្ណស្នាក់នៅអចិន្រ្តៃយ៍ ដល់ជនជាតិវៀតណាមជាង ៨ម៉ឺននាក់ និងផ្តល់សញ្ជាតិខ្មែរដល់ជនជាតិវៀតណាមជាង ៤០០០នាក់។
លោកគូសបញ្ជាក់ថា ជនជាតិវៀតណាមជាង ៨ម៉ឺននាក់ ទាំងនោះ គឺដល់ពេលត្រូវដាក់ពាក្យចូលសញ្ជាតិខ្មែរក្នុងឆ្នាំ២០២៦នេះ ពោលគឺ៧ឆ្នាំក្រោយទទួលបានប័ណ្ណស្នាក់នៅអចិន្រ្តៃយ៍ អាចចូលសញ្ជាតិខ្មែរ បើតាមច្បាប់សញ្ជាតិ។
សម្រាប់ លោក អ៊ុំ សំអាន ជនជាតិវៀតណាមជាង ៨ម៉ឺននាក់នោះ ក៏អាចចូលរួមបោះឆ្នោតឃុំ សង្កាត់ឆ្នាំ២០២៧ និងបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០២៨ បន្ទាប់ពីការទទួលបានសញ្ជាតិខ្មែរ។ សព្វថ្ងៃជនជាតិវៀតណាមមានយ៉ាងតិចជាង ១លាននាក់ នៅកម្ពុជា។
លោកថា កន្លងមក លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត បានធ្វើការបម្លាស់ទីផ្ទះបណ្តែតទឹករបស់ជនជាតិវៀតណាម មកលើដីគោក និងផ្តល់ដីសម្បទានសង្គមកិច្ចឱ្យពួកគេនៅខេត្តចំនួន៥ ជុំវិញបឹងទន្លេសាបដែលមានជនជាតិវៀតណាមប្រមាណជិត ១លាននាក់។
លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ក៏នឹងផ្តល់ប័ណ្ណស្នាក់នៅអចិន្រ្តៃយ៍ និងសញ្ជាតិខ្មែរដល់ជនជាតិវៀតណាមទាំងនោះផងដែរ។ បញ្ហាទាំងអស់នេះ លោកថា ដោយសារតែលោក ហ៊ុន សែន បានកាន់អំណាចដោយសារវៀតណាមលើកបន្តុប ហេតុនេះលោក ហ៊ុន សែន ត្រូវសងគុណវៀតណាម តាមរយៈការកាត់ទឹកដីខ្មែរឱ្យវៀតណាម និងផ្តល់ភាពស្របច្បាប់ដល់ជនអន្តោប្រវេសន៍វៀតណាមខុសច្បាប់ រាប់សែននាក់ នៅកម្ពុជា។
ជាងនេះទៅទៀត លោក អ៊ុំ សំអាន ឱ្យវីអូឌីដឹងនៅថ្ងៃទី១៣ ខែកក្កដានេះថា ការដឹកនាំរបស់បក្សកាន់អំណាចនឹងធ្វើឱ្យពលរដ្ឋខ្មែរច្រើនលាននាក់ទៀតបន្តរងគ្រោះ ដូចគ្នាទៅនឹងការបាត់បង់ទឹកដីទៅប្រទេសថៃនិងវៀតណាម បើពលរដ្ឋខ្មែរមិនរួមគ្នាទប់ស្កាត់ និងជំរុញឱ្យកែលម្អប្រព័ន្ធបោះឆ្នោតឱ្យបានទាន់ពេលទេនោះ។
លោកថា៖ «ជាការព្រួយបារម្ភទឹកដីខ្មែរយើងនឹងបាត់បន្ថែមទៀតទៅខាងថៃនិងវៀតណាម ឃើញទេកាលយើងនៅមានគណបក្សប្រឆាំង ថៃវាមានហ៊ានមកឈ្លានពានយកទឹកដីអីស្រេចតែចិត្តអីចឹង ហើយនៅពេលមានគណបក្សប្រឆាំង យួនក៏មិនហ៊ានខ្លាំងក្លាអីចឹងដែរ ដល់អត់បក្សប្រឆាំង ជិះសេះលែងដៃកាត់ទឹកដីឱ្យប្រទេសវៀតណាមកន្លងមក និងឱ្យថៃយកទឹកដីខ្មែរស្រេចនឹងចិត្ត ឃើញទេ!»។
ចំណែក អ្នកនាំពាក្យគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក ជា ធីរិទ្ធ និយាយថា លោកមិនចង់ឆ្លើយតបទៅនឹងការលើកឡើងនេះទេ ប៉ុន្តែលោកថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញបញ្ជាក់ច្បាស់ថា អ្នកដែលមានសិទ្ធិបោះឆ្នោត គឺអ្នកដែលមានសញ្ជាតិខ្មែរ។
លោកថា៖ «ខ្ញុំមិនឆ្លើយតបចំពោះបែបជ្រុលនិយមទេ គ្រាន់តែចង់បញ្ជាក់ថា ច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញរបស់កម្ពុជា ច្បាប់បោះឆ្នោតរបស់កម្ពុជា បញ្ជាក់ច្បាស់ហើយថា អ្នកដែលមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតបាន គឺជាជនជាតិខ្មែរមានសញ្ជាតិខ្មែរ ឱ្យមានសញ្ជាតិខ្មែរ នណារក៏បោះឆ្នោតបានដែរ។ ខ្មែរជាអ្នកសម្រេចចិត្តជោគវាសនារបស់ខ្លួន»។
ដោយឡែក អនុប្រធានគណបក្សប្រជាធិបតេយ្យជឿនលឿន ដែលត្រៀមចូលរួមបោះឆ្នោតនៅពេលខាងមុខ គឺលោក សួន សូរីដា បាននិយាយថា បើគេនិយាយពីប្រជាធិបតេយ្យ គេត្រូវនិយាយពីការបោះឆ្នោតមួយដែលដំណើរការទៅដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌ ដែលផ្តល់ឱកាសឱ្យគ្រប់គណបក្សនយោបាយប្រកួតដោយស្មើភាព គ្មានការគំរាមកំហែង ចាប់តាំងពីមុនការបោះឆ្នោត កំឡុងពេលបោះឆ្នោត និងក្រោយបោះឆ្នោត។
ចំណែក ការដែលលើកឡើងថា នឹងមានជនជាតិវៀតណាមជាង ៨ម៉ឺននាក់ អាចមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតនៅពេលខាងមុន លោកថាមិនច្បាស់ទេ។ ប៉ុន្តែលោកថា បើពួកគេមានសិទ្ធិបោះឆ្នោតមែន តែបែរជាមិនបានបំពេញតាមលក្ខខណ្ឌច្បាប់របស់កម្ពុជា លោកថា នោះជាកំហុសរបស់មន្ត្រីអនុវត្តច្បាប់។
ប៉ុន្តែលោកជឿថា រឿងនេះទំនងជាមានការប្រយ័ត្នប្រយែងច្រើនជាងមុន ព្រោះថាមានមន្ត្រីខិលខូចមួយចំនួន ត្រូវបានរដ្ឋាភិបាលចាត់វិធានការច្បាប់ហើយដែរ។ តែយ៉ាងណា លោកជឿថា បើដំណើរការបោះឆ្នោតមួយដែលខ្វះភាពត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌ ប្រសិទ្ធភាពដោះស្រាយបញ្ហាជាតិដែលបានបន្សល់ទុក រួមទាំងវិបត្តិព្រំដែន លោកគិតថា នឹងមិនប្រសើរឡើងទេ។
ក្នុងន័យនេះ លោកសំអាងថា ពីព្រោះការបោះឆ្នោត វាកំណត់នូវអំណាចនៃការដឹកនាំរដ្ឋមួយ ចំពោះគណបក្សដែលឈ្នះឆ្នោត ដូច្នេះបើការបោះឆ្នោតនោះមិនត្រឹមត្រូវ វានឹងធ្វើឱ្យការដឹកនាំអំណាចរដ្ឋមួយ វាមិនត្រឹមត្រូវដែរ ដែលលោកគិតថា ការណ៍នេះ វាចាំបាច់ណាស់ ត្រូវមានគណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត(គ.ជ.ប.)មួយត្រឹមត្រូវ ធ្វើជាអាជ្ញាកណ្តាលប្រកបដោយភាពមិនលម្អៀង និងជឿទុកចិត្តពីគ្រប់ភាគី។
ប៉ុន្តែលោកថា ដើម្បីជំរុញ គ.ជ.ប.នេះ ធ្វើកំណែទម្រង់ទៅបាន វាទាល់តែអ្នកប្រជាធិបតេយ្យរួមគ្នា បង្កើតជាកម្លាំងនយោបាយធំ ទើបអាចជំរុញឱ្យមានការកែលម្អ។
លើសពីនេះ នៅពេលសួរថា តើជាគ្រោះថ្នាក់សម្រាប់កម្ពុជាទេ នៅពេលរដ្ឋអំណាចខ្មែរ ផ្តល់សិទ្ធិឱ្យប្រទេសជិតខាងអាចបោះឆ្នោតបាន ខណៈប្រទេសជិតខាងនោះ មានប្រវត្តិលេបទឹកដីខ្មែរនោះ លោកឆ្លើយថា វាជាគ្រោះថ្នាក់មួយ ប៉ុន្តែថា អាចកាត់បន្ថយហានិភ័យបាន បើប្រព័ន្ធច្បាប់កម្ពុជារឹងមាំ។
លោកថា៖ «ការបណ្តែតបណ្តោយឱ្យជនជាតិប្រទេសក្បែរខាង មានសិទ្ធិចូលរួមបោះឆ្នោត សម្រេចជោគវាសនារបស់ប្រទេសជាតិ វាជារឿងមួយគ្រោះថ្នាក់។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងសត្យានុម័ត គឺប្រទេសនៅជិតខាងគ្នាហ្នឹងគេតែងតែមានប្រជាពលរដ្ឋនៃប្រទេសមួយ អាចចូលសញ្ជាតិនៃប្រទេសមួយទៀត ដែលនៅក្បែរខាងគ្នាអាហ្នឹងជាប្រទេសណាក៏ដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែបញ្ហាសំខាន់ ត្រូវធ្វើឱ្យការអនុវត្តច្បាប់ហ្នឹង ប្រកបទៅដោយភាពត្រឹមត្រូវ សុក្រឹត បានវាអាចកាត់បន្ថយចន្លោះប្រហោងនៃការធ្វើឱ្យប្រទេសជិតខាង មានសិទ្ធិបោះឆ្នោតសម្រេចលើជោគវាសនារបស់ប្រទេសជាតិបាន»។
បើតាមលោក អ៊ុំ សំអាន ក្នុងតំណែង លោក ហ៊ុន សែន ដឹកនាំប្រទេស បានធ្វើឱ្យបាត់ទឹកដីខ្មែរមួយផ្នែកទៅតាមព្រំដែនគោក ប្រទេសវៀតណាម រួមទាំងដែនសមុទ្រ ដែលថា ធ្វើឱ្យខ្មែរបាត់ចង្កោមកោះក្រចកសេះ និងកោះត្រល់ ជាដើម។ ចំណែកសម័យ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ដឹកនាំប្រទេសជិត ៣ឆ្នាំមកនេះ ធ្វើឱ្យបាត់ដីខ្មែរជាង៧០ទីតាំងទៅប្រទេសថៃ ក្នុងឆ្នាំ២០២៥នេះ ដែលលោកថា មេដឹកនាំបក្សកាន់អំណាចទាំងពីរជំនាន់ ធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដីទៅប្រទេសជិតខាងដូចគ្នា ទោះមេបក្សកាន់អំណាចរៀបចំឱ្យមានការបោះឆ្នោតទៀងទាត់ ៥ឆ្នាំម្តង ច្រើនអាណត្តិមកនេះ។
សម្រាប់លោក ស៊ឹង សែនករុណា វិញនិយាយថា ក្រោយការរំលាយគណបក្សសង្គ្រោះជាតិ អំឡុងឆ្នាំ២០១៧មក ប្រជាធិបតេយ្យត្រូវបំផ្លាញពីសំណាក់គណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ហើយថាមកដល់ពេលនេះលោកមិនជឿថា គណបក្សណាមួយអាចជំរុញឱ្យមានការបោះឆ្នោយដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ តាមគន្លងប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញបានទេ ខណៈដែលគណបក្សកាន់អំណាចដឹងខ្លួនមុនថា ខ្លួនបានធ្លាក់ចុះប្រជាប្រិយភាពយ៉ាងគំហុកទៅហើយនោះ។
សម្រាប់អ្នកឃ្លាំមើលរូបនេះ អ្វីដែលអាចចាប់បង្ខំឱ្យបក្សប្រជាជនវិលទៅប្រកួតដោយស្មើភាពតាមគន្លងប្រជាធិបតេយ្យឡើងវិញ វាទាល់តែមានអន្តរាគមន៍ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ ដូចការបោះឆ្នោតសម័យអ៊ុនតាក់ ប៉ុន្តែលោកមិនជឿថា រឿងនេះអានកើតមានជាលើកទីពីរ លើដែនដីកម្ពុជានោះទេ។
លោកថា៖ «អីចឹងមានតែរៀបចំឡើងវិញឱ្យបានត្រឹមត្រូវ ពីសហគមន៍អន្តរជាតិ ដែលគេមានឥទ្ធិពលច្បាស់លាស់ ដែលអាចជួយស្តារលទ្ធិប្រជាធិបតេយ្យនៅកម្ពុជាបាន អាហ្នឹងបានមានសង្ឃឹមទៅបាន ក៏ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនមានសង្ឃឹមទេ ពីព្រោះបរិបទសហគមន៍អន្តរជាតិបច្ចុប្បន្ន កំពុងតែជួបវិបត្តិ អីចឹងយើងគ្មានអីក្រៅពីរងចាំការឈឺឆ្អាល ការចូលរួមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋក្នុងការចូលរួមចំណែក ដើម្បីបញ្ចប់នូវអំពើអយុត្តិធម៌សង្គម អំពើពុករលួយ ការរំលោភសិទ្ធិមនុស្ស និងប្រជាធិបតេយ្យនេះទេបាទ!»។
បញ្ហាព្រំដែន គឺជាអាវុធនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពលរបស់បក្សប្រឆាំង ដែលអ្នកឃ្លាំមើលខ្លះនិយាយថា បក្សកាន់អំណាចត្រូវតែបង្ហាញតម្លាភាព និងសមត្ថភាពក្នុងបុព្វហេតុការពារទឹកដី ប្រកបដោយការជឿទុកចិត្តពីមហាជន ដើម្បីកុំឱ្យពលរដ្ឋមើលឃើញថា ខ្លាំងបានតែជាមួយខ្មែរគ្នាឯង តែខ្លបខ្លាចសត្រូវឈ្លានពានទឹកដី ហើយព្យាយាមទម្លាក់កំហុសដល់អ្នករិះគន់ ដើម្បីបិទបាំងកំហុសធ្វើឱ្យបាត់បង់ទឹកដី ដើម្បីតែចង់រក្សាអំណាចតពូជ។
មាត្រា៤៤០ នៃក្រមព្រហ្មទណ្ឌ ចែងថា «អំពើប្រគល់ឱ្យរដ្ឋបរទេស ឬភ្នាក់ងារបរទេស នូវដែនដីជាតិទាំងស្រុង ឬមួយផ្នែក ជាអំពើក្បត់ជាតិ ត្រូវផ្តន្ទាទោសដាក់ពន្ធនាគារអស់មួយជីវិត»៕
