នៅក្នុងប្រវត្តិសាស្ត្រនយោបាយនៃប្រទេសកំពុងអភិវឌ្ឍន៍ជាច្រើន ជាពិសេសនៅក្នុងបរិបទនយោបាយកម្ពុជា ការខិតខំប្រឹងប្រែងដើម្បីកសាងសង្គមប្រជាធិបតេយ្យ ជារឿយៗបានជួបប្រទះនូវឧបសគ្គដ៏ធំបំផុតមួយ គឺការធ្លាក់ចូលទៅក្នុងអន្ទាក់នៃនយោបាយបុគ្គលនិយម និងបណ្តាញខ្សែស្រឡាយគ្រួសារ។
អ្នកប្រជាធិបតេយ្យដែលមានការគិតគូរជ្រៅជ្រះ និងមានចក្ខុវិស័យវែងឆ្ងាយ តែងតែយល់យ៉ាងច្បាស់ថា ការផ្លាស់ប្តូរសង្គម និងនយោបាយពិតប្រាកដ មិនអាចកើតឡើងបានទេ ដរាបណាអំណាចរដ្ឋ ឬចលនាប្រឆាំងនៅតែបន្តវិលជុំវិញតែតួអង្គបុគ្គល ឬក្រុមគ្រួសារណាមួយ។
ការផ្ទេរអំណាចពីគ្រួសារមួយទៅគ្រួសារមួយទៀត ឬការជំនួសមេដឹកនាំផ្តាច់ការម្នាក់ដោយមេដឹកនាំផ្តាច់ការម្នាក់ទៀត មិនមែនជាប្រជាធិបតេយ្យនោះឡើយ ប៉ុន្តែវាគ្រាន់តែជាការផ្លាស់ប្តូរមុខមាត់អ្នកកាន់អំណាច ខណៈដែលរចនាសម្ព័ន្ធដឹកនាំបែបគ្រួសារនិយម និងផលប្រយោជន៍ក្រុមនៅតែបន្តដដែល។
ការផ្លាស់ប្តូរដ៏ពិតប្រាកដ និងមានចីរភាពដែលអ្នកប្រជាធិបតេយ្យឆ្លាតវៃប្រាថ្នាចង់បាន គឺការផ្លាស់ប្តូរប្រព័ន្ធ (Systemic Change) ដែលផ្តោតលើការកសាងស្ថាប័នរឹងមាំ ការគោរពច្បាប់ និងការធានាថាអំណាចនយោបាយជារបស់សាធារណជនទូទៅ។
កាលណាប្រព័ន្ធដឹកនាំរដ្ឋ ឬស្ថាប័ននយោបាយត្រូវ បានកសាងឡើងដោយផ្អែកលើបុគ្គល ឬក្រុមគ្រួសារ ស្ថាប័នទាំងនោះនឹងបាត់បង់នូវភាពជាតំណាង និងអព្យាក្រឹតភាពរបស់ខ្លួនជាស្វ័យប្រវត្តិ។ ស្ថាប័នរដ្ឋដែលគួរតែបម្រើផលប្រយោជន៍រួមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូប ដោយមិនប្រកាន់និន្នាការនយោបាយ នឹងប្រែប្រួលទៅជាឧបករណ៍ការពារអំណាច និងទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ក្រុមគ្រួសារអ្នកដឹកនាំទៅវិញ។
នៅក្នុងបរិបទបែបនេះ ច្បាប់ និងបទដ្ឋានគតិយុត្តផ្សេងៗ ត្រូវបានបង្កើតឡើង ឬកែប្រែតាមតែអំពើចិត្ត ដើម្បីការពារបុគ្គល និងបណ្តាញបក្ខពួក ជាជាងការការពារសិទ្ធិសេរីភាព និងយុត្តិធម៌សង្គម។ បាតុភូតនេះ មិនត្រឹមតែបំផ្លាញនូវគោលការណ៍សមភាពចំពោះមុខច្បាប់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងបង្កើតនូវវិសមភាពសង្គម និងសេដ្ឋកិច្ចយ៉ាងជ្រាលជ្រៅ ព្រោះឱកាសក្នុងការទទួលបានធនធាន ការធ្វើអាជីវកម្ម និងការឡើងកាន់តំណែងជាន់ខ្ពស់នៅក្នុងរដ្ឋបាលសាធារណៈ ត្រូវបានកំណត់ដោយកម្រិតនៃភាពស្មោះត្រង់ចំពោះគ្រួសារអ្នកដឹកនាំ ជាជាងសមត្ថភាព និងគុណធម៌ពិតប្រាកដ។
ដូច្នេះហើយ អ្វីដែលអ្នកប្រជាធិបតេយ្យ ចង់ឃើញនៅក្នុងការអភិវឌ្ឍនយោបាយ គឺការបង្កើតស្ថាប័នជាតិឯករាជ្យ ដែលមានចរិតជាស្ថាប័នសាធារណៈពិតប្រាកដ និងដំណើរការទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញនិយម(Constitutionalism)។ ស្ថាប័នសំខាន់ៗដែលជាឆ្អឹងខ្នងនៃជាតិ ដូចជា តុលាការ ក្រុមប្រឹក្សាធម្មនុញ្ញ គណៈកម្មាធិការជាតិរៀបចំការបោះឆ្នោត (គ.ជ.ប.) អាជ្ញាធរប្រឆាំងពុករលួយ ព្រមទាំងកងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធគ្រប់ប្រភេទ ត្រូវតែបំបែកចេញយ៉ាងដាច់ស្រឡះពីឥទ្ធិពលនៃបុគ្គល ឬគ្រួសារអ្នកនយោបាយ។
ស្ថាប័នទាំងនេះ ត្រូវតែមានស្វ័យតភាពផ្នែកស្ថាប័ន មានវិជ្ជាជីវៈខ្ពស់ និងស្ថិតក្រោមការឃ្លាំមើលតាមផ្លូវច្បាប់ ដើម្បីធានាថាពួកគេបំពេញភារកិច្ចដោយស្មោះត្រង់ចំពោះជាតិ និងប្រជាជន។ នៅពេលដែលស្ថាប័នរដ្ឋមានភាពរឹងមាំ និងមានតុល្យភាពអំណាចត្រឹមត្រូវ ពលរដ្ឋនឹងមានទំនុកចិត្តយ៉ាងមុតមាំលើប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ហើយជម្លោះនយោបាយទាំងឡាយ នឹងត្រូវដោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់ប្រកបដោយតម្លាភាព ដោយមិនចាំបាច់ពឹងផ្អែកលើការសម្របសម្រួលបែបបុគ្គល ឬការប្រើប្រាស់ហិង្សានោះឡើយ។
បន្ថែមលើការកែទម្រង់ស្ថាប័នរដ្ឋ ការកសាងប្រជាធិបតេយ្យផ្ទៃក្នុងនៅតាមគណបក្សនយោបាយ គឺជាលក្ខខណ្ឌចាំបាច់មួយទៀត ដែលអ្នកប្រជាធិបតេយ្យមិនអាចមើលរំលងបាន។ គណបក្សនយោបាយទាំងបក្សកាន់អំណាច និងបក្សប្រឆាំង មិនត្រូវបន្តធ្វើជាសហគ្រាសផ្ទាល់ខ្លួន ឬជាទ្រព្យសម្បត្តិបន្តពូជរបស់មេដឹកនាំ និងគ្រួសាររបស់ពួកគេឡើយ។
គណបក្សនយោបាយប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដ ត្រូវតែជាស្ថាប័នសាធារណៈដែលបើកទូលាយសម្រាប់សមាជិកគ្រប់រូប ដោយដំណើរការលើមូលដ្ឋាននៃមនោគមវិជ្ជា គោលនយោបាយ និងលក្ខន្តិកៈច្បាស់លាស់។ ការជ្រើសរើសបេក្ខជនដឹកនាំ និងការធ្វើសម្រេចចិត្តសំខាន់ៗក្នុងបក្ស ត្រូវតែធ្វើឡើងតាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយសេរី និងត្រឹមត្រូវពីសមាជិកថ្នាក់មូលដ្ឋាន និងសមាជបក្ស ដោយផ្អែកលើសមត្ថភាព សីលធម៌ និងការលះបង់ ជាជាងទំនាក់ទំនងគ្រួសារ ឬភាពស្និទ្ធស្នាលផ្ទាល់ខ្លួន។ ប្រសិនបើគណបក្សនយោបាយមួយមិនអាចអនុវត្តប្រជាធិបតេយ្យនៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងរបស់ខ្លួនបានផងនោះ គណបក្សនោះក៏មិនអាចនាំយកប្រជាធិបតេយ្យពិតប្រាកដមកជូនសង្គមជាតិទាំងមូលបានដែរ។
ម្យ៉ាងវិញទៀត ការផ្តោតលើស្ថាប័ន និងគោលការណ៍ ជាជាងបុគ្គល និងគ្រួសារ គឺជាគន្លឹះតែមួយគត់សម្រាប់ដោះស្រាយបញ្ហាសង្គ្រាមអ្នកគាំទ្រ និងភាពបែកបាក់ផ្ទៃក្នុងជាតិ។ នៅក្នុងប្រព័ន្ធនយោបាយដែលផ្អែកលើបុគ្គលនិយម អ្នកគាំទ្រភាគច្រើនតែងតែបង្កើតឥរិយាបថការពារ «មេ» របស់ខ្លួនដោយខ្វាក់ភ្នែក ដោយចាត់ទុកការរិះគន់លើមេដឹកនាំថាជាការវាយប្រហារលើក្រុមទាំងមូល។
ស្ថានភាពនេះ បង្កឱ្យមានបរិយាកាសនយោបាយដែលពេញដោយការសង្ស័យ ការចោទប្រកាន់ និងសង្គ្រាមចិត្តសាស្ត្រ ដែលងាយនឹងត្រូវគូប្រជែងទាញយកប្រយោជន៍ដើម្បីបំបែកបំបាក់។ ផ្ទុយទៅវិញ នៅពេលដែលពលរដ្ឋ និងសកម្មជននយោបាយរួបរួមជុំវិញ តម្លៃ និងគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យ ដូចជា សេរីភាពក្នុងការបញ្ចេញមតិ យុត្តិធម៌សង្គម និងការគោរពសិទ្ធិមនុស្ស ការបាត់បង់ ឬការផ្លាស់ប្តូរមេដឹកនាំរូបណាម្នាក់ នឹងមិនអាចធ្វើឱ្យចលនានយោបាយទាំងមូលត្រូវដួលរលំ ឬបែកបាក់នោះឡើយ ព្រោះស្មារតី និងស្ថាប័នរួមនៅតែបន្តមានជីវិត។
ជាចុងក្រោយ បំណងប្រាថ្នាដ៏ជ្រាលជ្រៅបំផុតរបស់អ្នកប្រជាធិបតេយ្យដែលចង់ឃើញការផ្លាស់ប្តូរសង្គម និងនយោបាយពិតប្រាកដ គឺការបង្កើតនូវប្រព័ន្ធនយោបាយមួយដែលធានា ការផ្ទេរអំណាចដោយសន្តិវិធី តាមរយៈការបោះឆ្នោតដោយសេរី ត្រឹមត្រូវ និងយុត្តិធម៌។ នៅពេលដែលប្រព័ន្ធដឹកនាំរដ្ឋមិនត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអំណាចគ្រួសារនិយម ឬបុគ្គលនិយម ការផ្លាស់ប្តូររដ្ឋាភិបាល ឬការផ្លាស់ប្តូរគណបក្សកាន់អំណាច នឹងមិនបង្កឱ្យមានការភ័យខ្លាច វិបត្តិសង្គម ការសងសឹក ឬសង្គ្រាមស៊ីវិលនោះឡើយ ព្រោះមេដឹកនាំទាំងអស់យល់ព្រមចុះចូលក្រោមឆន្ទៈរបស់ម្ចាស់ឆ្នោត និងច្បាប់រដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
ការបង្កើតបាននូវស្ថាប័នដឹកនាំរដ្ឋដែលរឹងមាំ អព្យាក្រឹត និងមិនពឹងផ្អែកលើតួអង្គបុគ្គលនេះហើយ គឺជាគ្រឹះដ៏ត្រឹមត្រូវ និងតែមួយគត់ ដែលអាចធានាបាននូវអធិបតេយ្យភាព ស្ថិរភាពយូរអង្វែង យុត្តិធម៌សង្គម និងសេចក្តីថ្លៃថ្នូរសម្រាប់ប្រជាជាតិទាំងមូលនៅក្នុងយុគសម័យទំនើប៕
ដោយ លោក សុក្រឹត ពុទ្ធិ
