ការដែលព្រះមហាក្សត្រ នរោត្តម សីហមុនី យាងទៅពិនិត្យ និងព្យាបាលព្រះរោគនៅក្រៅប្រទេស ហើយលោក ហ៊ុន សែន ក្នុងឋានៈជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ចូលបំពេញតួនាទីជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទី គឺជានីតិវិធីដែលមានចែងនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា។
តាមគោលការណ៍រដ្ឋធម្មនុញ្ញ នៅពេលព្រះមហាក្សត្រអវត្តមាន ប្រធានព្រឹទ្ធសភាត្រូវបំពេញភារកិច្ចជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទី។ ដូច្នេះ បើពិនិត្យតែទៅលើទិដ្ឋភាពច្បាប់ ការចូលកាន់តួនាទីរបស់លោក ហ៊ុន សែន មិនមែនជារឿងខុសប្រក្រតីនោះទេ។ ប៉ុន្តែបើមើលឱ្យហួសពីនីតិវិធីច្បាប់ វាបង្កើតឱ្យមានសំណួរធំមួយអំពីការប្រមូលផ្តុំអំណាចនយោបាយ និងតុល្យភាពរវាងស្ថាប័នកំពូលៗរបស់រដ្ឋ។
ចំណុចដែលគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ គឺតួនាទីកំពូលៗជាច្រើនរបស់ប្រទេសកំពុងស្ថិតនៅក្រោមឥទ្ធិពលរបស់សមាជិកគ្រួសារតែមួយ។ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ជានាយករដ្ឋមន្ត្រី និងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាល ខណៈឪពុករបស់លោក គឺលោក ហ៊ុន សែន ជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា ជាប្រធានគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ហើយនៅពេលព្រះមហាក្សត្រអវត្តមាន លោកក៏អាចបំពេញតួនាទីជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីផងដែរ។
ក្រៅពីនេះ សមាជិកផ្សេងទៀតនៃគ្រួសារត្រកូលហ៊ុន ក៏មានតួនាទីសំខាន់ៗក្នុងរដ្ឋាភិបាល និងស្ថាប័នរដ្ឋ។ ស្ថានភាពបែបនេះ ធ្វើឱ្យការផ្ទេរអំណាចពីលោក ហ៊ុន សែន ទៅលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅឆ្នាំ២០២៣ គឺជាការផ្ទេរតំណែងច្រើនជាងការផ្ទេរអំណាចពិតប្រាកដ។
បើមើលតាមរចនាសម្ព័ន្ធផ្លូវការ ស្ថាប័ននីមួយៗមានតួនាទី និងភារកិច្ចខុសៗគ្នា។ រដ្ឋាភិបាលអនុវត្តគោលនយោបាយ និងគ្រប់គ្រងប្រទេស រដ្ឋសភា និងព្រឹទ្ធសភាបំពេញការងារនីតិប្បញ្ញត្តិ ខណៈព្រះមហាក្សត្រជាប្រមុខរដ្ឋ។ ការបែងចែកនេះ មានគោលបំណងមិនឱ្យអំណាចរដ្ឋប្រមូលផ្តុំខ្លាំងពេកនៅកន្លែងតែមួយ។ ប៉ុន្តែបញ្ហាកើតឡើងនៅពេលស្ថាប័នសំខាន់ៗទាំងនេះត្រូវបានគ្រប់គ្រង ឬស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលនយោបាយរបស់គណបក្សតែមួយ និងក្រុមគ្រួសារតែមួយ។ ក្នុងស្ថានភាពបែបនេះ ការបែងចែកអំណាចអាចមានច្បាស់នៅលើក្រដាស ប៉ុន្តែការត្រួតពិនិត្យគ្នាទៅវិញទៅមកក្នុងការអនុវត្តនៅមានកម្រិត។
លោក ហ៊ុន សែន បានផ្ទេរតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រីទៅឱ្យលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត នៅខែសីហា ឆ្នាំ២០២៣ បន្ទាប់ពីកាន់តំណែងជាប្រមុខរដ្ឋាភិបាលអស់រយៈពេលជាច្រើនទសវត្សរ៍។ ប៉ុន្តែការចាកចេញពីតំណែងនាយករដ្ឋមន្ត្រី មិនមានន័យថា លោកបានចាកចេញពីមជ្ឈមណ្ឌលអំណាចនយោបាយនោះទេ។
លោកនៅតែជាប្រធានគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ហើយបន្ទាប់មកបានឡើងកាន់តំណែងជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា។ នេះមានន័យថា លោកនៅតែមានទីតាំងនយោបាយដ៏មានឥទ្ធិពល និងនៅតែអាចមានឥទ្ធិពលលើការសម្រេចចិត្តធំៗរបស់គណបក្ស និងរដ្ឋ។
ស្ថានភាពនេះ ក៏បង្កើតសំណួរអំពីឯករាជ្យភាពនយោបាយរបស់ លោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ផងដែរ។ ក្នុងនាមជានាយករដ្ឋមន្ត្រី លោកមានអំណាចផ្លូវការក្នុងការដឹកនាំរដ្ឋាភិបាល។ ប៉ុន្តែឪពុករបស់លោកនៅតែជាប្រធានគណបក្សដែលផ្តល់មូលដ្ឋានអំណាចនយោបាយដល់រដ្ឋាភិបាល ហើយក៏ជាប្រធានព្រឹទ្ធសភា។ ដូច្នេះ នៅពេលមានសេចក្តីសម្រេចធំៗពាក់ព័ន្ធនឹងនយោបាយ សន្តិសុខ ការទូត ឬការរៀបចំកម្លាំងក្នុងគណបក្ស វានៅតែអាចបង្កើតការសង្ស័យថា តើនាយករដ្ឋមន្ត្រីមានសិទ្ធិសម្រេចដោយឯករាជ្យកម្រិតណា និងតើលោក ហ៊ុន សែន នៅតែមានឥទ្ធិពលលើសេចក្តីសម្រេចចុងក្រោយកម្រិតណា។
បញ្ហាសំខាន់មួយទៀតគឺការត្រួតពិនិត្យ និងតុល្យភាពអំណាច។ ប្រព័ន្ធប្រជាធិបតេយ្យមិនអាចវាស់វែងត្រឹមតែការមានរដ្ឋសភា ព្រឹទ្ធសភា រដ្ឋាភិបាល និងតុលាការនោះទេ។ ស្ថាប័នទាំងនេះត្រូវមានសមត្ថភាពធ្វើការដោយឯករាជ្យ និងអាចត្រួតពិនិត្យគ្នាទៅវិញទៅមក។
បើនាយករដ្ឋមន្ត្រីជាកូន ប្រធានព្រឹទ្ធសភាជាឪពុក ហើយឪពុកក៏ជាប្រធានគណបក្សកាន់អំណាច ព្រមទាំងអាចក្លាយជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទី នោះព្រំដែនរវាងអំណាចគណបក្ស អំណាចរដ្ឋ និងអំណាចគ្រួសារ កាន់តែពិបាកបែងចែកឱ្យដាច់ពីគ្នា។
ជាការពិត អ្នកគាំទ្រគណបក្សកាន់អំណាច អាចចាត់ទុកការរៀបចំអំណាចបែបនេះថា ជាកត្តាធានាស្ថិរភាព ការបន្តគោលនយោបាយ និងការមិនឱ្យមានការបែកបាក់ក្នុងជួរដឹកនាំ។ ប៉ុន្តែសម្រាប់ប្រជាពលរដ្ឋទូទៅ ស្ថិរភាពមិនគួរត្រូវបានយកមកជំនួសការត្រួតពិនិត្យអំណាចនោះទេ។ ការប្រមូលផ្តុំអំណាចខ្លាំងពេក ធ្វើឱ្យស្ថាប័នចុះខ្សោយ ព្រោះមន្ត្រី និងស្ថាប័ននានាពឹងផ្អែកលើឆន្ទៈរបស់មេដឹកនាំ ឬក្រុមគ្រួសារនយោបាយ ជាជាងពឹងផ្អែកលើច្បាប់ និងសមត្ថកិច្ចរបស់ស្ថាប័ន។
ដូច្នេះ បញ្ហាសំខាន់មិនមែនស្ថិតនៅត្រឹមថា លោក ហ៊ុន សែន អាចធ្វើជាប្រមុខរដ្ឋស្តីទីតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ឬអត់នោះទេ ព្រោះនីតិវិធីនេះមានមូលដ្ឋានផ្លូវច្បាប់។ សំណួរធំជាងនេះគឺថា តើកម្ពុជាមានប្រព័ន្ធត្រួតពិនិត្យ និងតុល្យភាពអំណាចរឹងមាំគ្រប់គ្រាន់ដែរ ឬទេ នៅពេលតួនាទីកំពូលៗរបស់រដ្ឋ និងគណបក្សកាន់អំណាចស្ថិតក្រោមឥទ្ធិពលរបស់គ្រួសារតែមួយ។
ប្រសិនបើការបែងចែកអំណាចមានត្រឹមតែតាមឈ្មោះស្ថាប័ន ប៉ុន្តែអំណាចនយោបាយពិតប្រាកដនៅតែប្រមូលផ្តុំនៅក្នុងរង្វង់គ្រួសារតូចមួយ នោះបញ្ហាដែលត្រូវពិភាក្សាមិនមែនត្រឹមតែការគោរពនីតិវិធីទេ ប៉ុន្តែជាគុណភាពនៃប្រជាធិបតេយ្យ ឯករាជ្យភាពរបស់ស្ថាប័ន និងការទទួលខុសត្រូវចំពោះប្រជាពលរដ្ឋទាំងមូល៕
ដោយ សុក្រឹត ពុទ្ធិ
