អ្នកតាមដានមួយចំនួន និយាយថា ពលរដ្ឋនឹងបន្តរងគ្រោះយូរឆ្នាំទៅមុខទៀត ដោយសារតែអំពើពុករលួយប្រទាក់ក្រឡាគ្នា ដោយគ្រួសារនិយមក្រោមការដឹកនាំរបស់គណបក្សកាន់អំណាច ដែលមានមន្ត្រីសំពីងសំពោង ស្ថាប័នរដ្ឋបណ្តុំទៅដោយគ្រួសារនិយម មានទាំងអង្ភភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ដែលឳពុកធ្វើជាប្រធាន ហើយកូនធ្វើជាប្រធានស្តីទីនោះ។
ជ្រុងមួយនៃជំងឺសង្គមដ៏រ៉ាំរ៉ៃនេះ ក្រុមអ្នកតាមដាន នាប៉ុន្មានថ្ងៃមកនេះ បានចែករំលែកតៗគ្នា ដោយទាញការចាប់អារម្មណ៍ថ្មីទៀត ទៅនឹងអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ដែលមានលោក ឱម យ៉ិនទៀង ជាប្រធាន ហើយដាក់កូនប្រុសឱ្យធ្វើជាប្រធានស្តីទី ដែលបញ្ជាក់កាន់តែច្បាស់ ពីការរីករាលដាលកាន់តែធំនៃប្រព័ន្ធគ្រួសារនិយមក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។
ការណ៍នេះ រិះការរិះគន់ថា ជាការផ្តល់គំរូមិនល្អជាចំហ ដូចគ្នាទៅនឹងមេដឹកនាំកំពូល គឺលោក ហ៊ុន សែន ដែលកំពុងកាន់តំណែងជាប្រធានព្រឹទ្ធសភាផង និងជាប្រធានគណបក្សកាន់អំណាចផងដែរ រីឯកូនប្រុសលោក ហ៊ុន សែន គឺលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត មានតំណែងជានាយករដ្ឋមន្ត្រីផង និងអនុប្រធានគណបក្សកាន់អំណាចផងដែរ។
ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា លោក ម៉ែន ណាត ហៅប្រព័ន្ធបែបនេះថា វានឹងបង្កើតជាអំពើពុករលួយជាប្រព័ន្ធបែបប្រទាក់ក្រឡាគ្នា រវាងគ្រួសារអ្នកមានអំណាច ។
ក្នុងន័យនេះ លោកពន្យល់ថា អំពើពុករលួយបណ្តុំទៅដោយគ្រួសារនិយមក បង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ប្រទេសជាតិ ពលរដ្ឋរងគ្រោះជាប្រព័ន្ធ ដូចដែលបានកើតឡើងករណីរំលោភដីធ្លី អ្នកចាញ់បោកក្រុមឧកញ៉ាខិលខូចតាមរយៈដាក់ប្រាក់វិនិយោគ ដូចដែលបានកើតឡើងនៅក្រុមហ៊ុនពិភាពដីមាស របស់អតីតឧកញ៉ា ហ៊ី គឹមហុង នៅក្រុមហ៊ុនប្រ៊ីលានស៊ីធី របស់អតីតឧកញ៉ា ឡេង ចាន់ណា នៅក្រុមហ៊ុន ឡេង ណាវ៉ាត្រា និងអ្នកចាញ់បោកលោក ហ៊ុន តូ នៅក្រុមហ៊ុនហួយវ័នជាដើម ដែលថាយុត្តិធម៌ជនរងគ្រោះត្រូវបានទុកចោលច្រើនឆ្នាំ។
លើសពីនេះ លោកថា ប្រព័ន្ធដឹកនាំបែបគ្រួសារនិយមនេះ ក៏បង្កគ្រោះថា្នក់ដោយប្រទេសជាតិដែរ ដោយលោកលើកឧទាហរណ៍ជាក់ស្តែងថា ១ឆ្នាំចុងក្រោយនេះ ថៃលើកទ័ពមកឈ្លានពានយកដីខ្មែរតាមចិត្ត នៅខេត្តជាប់ព្រំដែន ចំពេលដែលកម្ពុជាមិនធ្វើទំនើបកម្មវិស័យការពារជាតិ ដើម្បីទប់ទល់ទៅនឹងសត្រូវឈ្លានពាននោះ។
គ្រោះថ្នាក់មួយទៀត លោកសង្កត់ធ្ងន់ថា ការផ្ទេរអំណាចថ្នាក់កំពូលដោយគ្មានការបោះឆ្នោតត្រឹមត្រូវពីពលរដ្ឋ បានដើរផ្ទុយទៅនឹងគោលការណ៍រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ហើយកំពុងប្រែក្លាយស្ថាប័នជាតិទៅជាអង្គភាពគ្រួសារនិយម ដែលធ្វើឱ្យបាត់បង់សមត្ថភាពទាំងស្រុងក្នុងការស៊ើបអង្កេត ឬកាត់ទោសអ្នកប្រព្រឹត្តិអំពើពុករលួយជាដើម។
លោកថា៖ «នៅពេលសង្គមកសាងនូវឥទ្ធិពលបក្សពួកក្រុមគ្រួសារនិយមក្នុងស្ថាប័នជាតិហើយ វាធ្វើឱ្យពលរដ្ឋលែងអាចទទួលបាននូវភាពកក់ក្ដៅហើយ ពីព្រោះអ្នកប្រព្រឹត្តអំពើអយុត្តិធម៌សុទ្ធតែពួកអ្នកធំហ្នឹង។ ឧទាហរណ៍ដូចជា លោក ហ៊ុន សែន តែងតាំងលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ឱ្យធ្វើជានាយករដ្ឋមន្ត្រី តាមរយៈការផ្ទេរអំណាចដែលមិនមានការបោះឆ្នោតត្រឹមត្រូវស្របច្បាប់អី ហើយលោក ឱម យ៉ិនទៀង ជាប្រធានអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយហ្នឹង តែងតាំងកូនប្រុសជាអនុប្រធានអង្គភាពហ្នឹង»។
ការលើកឡើងរបស់អ្នកឃ្លាំមើលរូបនេះ បន្ទាប់ពីមានការទម្លាយពីការតែងតាំងកូនប្រុសប្រធានអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ គឺលោក យ៉ិនទៀង ពុទ្ធិរិទ្ធ ជាអនុប្រធាន ឬជាប្រធានស្ដីទីបន្ទាប់ពីលោក ឱម យ៉ិនទៀង ជាឱពុក ជាប្រធានអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ ។
ប្រធានគណបក្សដើម្បីកម្ពុជា លោក ឯម សុខសុវណ្ណ យល់ថា ការដឹកនាំបែបគ្រួសារនិយម ជាឧបសគ្គដល់ការពង្រឹងប្រព័ន្ធនីតិរដ្ឋ ហើយថាប្រទេសដែលមាននីតិរដ្ឋទាប ការអនុវត្តច្បាប់មិនអាចទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ ទ្រង់ទ្រាយធំៗដែលមានបណ្តាញប្រទាក់ក្រឡាគ្នាបែបគ្រួសារនិយមបានទេ ដែលថា វាជាក្តីព្រួយបាម្ភពីវិបត្តិជាតិរយៈពេលយូរទៀត បើមិនមានអ្វីត្រូវកែលម្អឱ្យបានទាន់ពេលទេនោះ ។
លោកថា៖ «ដោះស្រាយរឿងហ្នឹងចេញ វាត្រូវដូរប្រព័ន្ធ មិនមែនទៅរើសបុគ្គលអ៊ីចឹងទេបង បើថាធ្វើទេ ធ្វើកាលណាសម្អាត មិនមែនសម្អាតកំប៉ិកកំប៉ុកអ៊ីចឹងទេ វាត្រូវសម្អាតឬសកែវរបស់វាបានចេញ បើមិនអ៊ីចឹងទេ នៅតែប៉ុណ្ណឹងដដែលទេ»។
ចំណែក សកម្មជនបរិស្ថាន លោក ម៉ា ចិត្រា ហៅការដាក់សាច់ញាតិ និងបងប្អូនក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋតែមួយ វាហាក់បិទផ្លូវដល់ បញ្ញវន្តនិងធនធានមនុស្សជាច្រើនទៀត មិនមានឱកាសក្លាយជាអ្នកសម្រេចចិត្តកំពូលក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ តាមគោលការណ៍ប្រជាធិបតេយ្យ ដែលបញ្ហានេះលោកបារម្ភពីការមិនធានាយុត្តិធម៌សង្គម។
លោកថា៖ «ខ្ញុំមើលឃើញថា ប្រជាពលរដ្ឋខ្មែរ បញ្ញវន្តខ្មែរមិនអត់សមត្ថភាព ក្នុងការធ្វើការងារហ្នឹងទេណា ប៉ុន្តែបើយើងមើលទៅ វាអត់មានឱកាសក្នុងការធ្វើទេ។ បាទ អត់មានឱកាសត្រង់ថា ពេលដែលការជ្រើសរើសមុខតំណែងសំខាន់ ៗហ្នឹង ជ្រើសរើសតាមរយៈគោលនយោបាយ ឬក៏ជ្រើសរើសរបៀបនយោបាយ។ អញ្ចឹងហើយ ចង់មិនចង់យើងឃើញថា ស្ថាប័នមិនត្រឹមតែ ACU ទេ តាមបណ្ដាស្ថាប័នផ្សេងទៀតក៏ដោយ ដាក់បងប្អូនកូនចៅខ្លួនឯង នៅក្នុងហ្នឹងហើយកាលណាដាក់អញ្ចឹង វាចង់មិនចង់វា នឹងបង្កើតទៅជាស្ថាប័នមួយដែលមានបក្សពួកនិយម គ្រួសារនិយម ហើយពេលអញ្ចឹង វាអត់អាចធ្វើឱ្យសង្គមហ្នឹងរីកចម្រើនទេ»។
សមាជិកព្រឹទ្ធសភាពីគណបក្សឆន្ទៈខ្មែរ លោក គង់ មុនីកា ហាក់បង្ហាគពីក្តីបារម្ភដូចគ្នាពីជំងឺសង្គមរ៉ាំរ៉ៃ ដែលបង្កឡើងដោយអំពើពុករលួយ និងការចំណាយលុយជាតិទៅលើមន្ត្រីសំពីងសំពោង ដែលលុយទាំងនោះមួយផ្នែកបានពីការបង់ពន្ធសុទ្ធសឹងជាញើសឈាមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។
លោកថា៖ «នេះគឺជារោគសង្គមមួយដ៏ធ្ងន់ធ្ងរដែលកេងប្រវ័ញ្ចនូវញើសឈាមរបស់ប្រជាពលរដ្ឋដែលបានបង់ពន្ធឱ្យរដ្ឋហ្នឹង ដូច្នេះហើយទាមទារឱ្យរាជរដ្ឋាភិបាលចាត់វិធានការឱ្យបានខ្លាំងក្លា ច្បាស់លាស់ និងជាប្រចាំ»។
អ្នកនាំពាក្រគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា លោក ជា ធីរិទ្ធ សុំមិនធ្វើអត្ថាធិប្បាយរឿងនេះ ដោយរុញឱ្យទៅសួរអ្នកនាំពាក្យអង្គភាពប្រឆាំងអំពើពុករលួយ លោក សយ ច័ន្ទវិចិត្រ ដែលវីអូឌីមិនអាចទាក់ទងបាន។
យ៉ាងណា ប្រធានព្រឹទ្ធសភា លោក ហ៊ុន សែន ធ្លាប់បានថ្លែងសារជាញឹកញាប់ពីការបន្តក្តោបអំណាច មិនឱ្យគណបក្សណាផ្សេងក្រៅពីយុវជននៅក្នុងជួរគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ពិសេសក្នុងពិធីមួយនៅរាជធានីភ្នំពេញ នៅថ្ងៃទី២ ខែមិថុនា ឆ្នាំ២០២៦ ។
លោកថា៖ «អញសូមប្រាប់ទៅពួកឯងឱ្យច្បាស់ បើអត់មានត្រកូល ហ៊ុន ដឹកនាំក៏មិនទាន់ដល់វេនពួកហ្អែងដែរ គឺមានតែក្រុមហ្វូងទេវតា កូនទេវតាទេ ដែលមានសិទ្ធិកាន់កាប់អំណាចហ្អែងកុំស្មានឱ្យសោះ»។
យ៉ាងនេះក្តី ការក្រាញអំណាចរបស់លោក ហ៊ុន សែន ពីឳពុកទៅកូនជិត៥០ឆ្នាំមកនេះ ត្រូវបានអ្នកឃ្លាំមើលចោទថា បានធ្វើឱ្យកម្ពុជាបានបាត់បង់ទឹកដីជាច្រើនរួមទាំងប្រជុំកោះ ទៅប្រទេសវៀតណាម និងថៃថ្មីៗនេះ។ លើសពីនេះ កម្ពុជា ប៉ុន្មានឆ្នាំចុងក្រោយនេះ បក្សកាន់អំណាចបានធ្វើឱ្យកម្ពុជាក្លាយជាដែនដីពួកឧក្រិដ្ឋជន បន្សល់ជនរងគ្រោះរាប់ម៉ឺនគ្រួសារចាញ់បោកក្រុមឧកញ៉ាឆបោក និងបាត់បង់ដីធ្លីជាដើម។
បច្ចុប្បន្នកម្ពុជាកំពុងប្រឈមនឹងសញ្ញាអាសន្នពីអំពើពុករលួយ។ របាយការណ៍អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិ បង្ហាញថា កម្ពុជាស្ថិតក្នុងចំណោមប្រទេសប្រព្រឹត្តអំពើពុករលួយខ្លាំងក្នុងចំណោម ១៨០ប្រទេស។ ការណ៍នេះ បង្កើនការព្រួយបារម្ភថា អំពើពុករលួយអាចលែងជាបញ្ហាបុគ្គលទៀតហើយ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាជំងឺចាក់ឫសយ៉ាងជ្រៅ តាមរយៈបណ្តាញបក្ខពួកនិយម។
សម្រាប់ក្រុមអ្នកតាមដាននៅតែយល់ឃើញថា ដើម្បីទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ លុបបំបាត់អំណាចបក្សពួកនិយម និងគ្រួសារនិយមក្នុងស្ថាប័នជាតិ គឺលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ត្រូវក្លាហានកែទម្រង់ជាបន្ទាន់ ដោយកាត់បន្ថយមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់របស់ខ្លួនជាអតិបរមា រដ្ឋាភិបាលត្រូវមានសុឆន្ទៈដាច់ខាតក្នុងការកាត់ផ្តាច់ឥទ្ធិពលសាច់ញាតិ និងបក្សពួក ដោយមិនត្រូវយល់មុខគ្នានោះឡើយ។
របាយការណ៍ជាច្រើន ពីសំណាក់អង្គការអន្តរជាតិ ស្ថាប័នស្រាវជ្រាវ និងសារព័ត៌មានឯករាជ្យ ដែលបានរកឃើញ និងបង្ហាញពីវត្តមានរបស់ឪពុក និងកូន (រួមទាំងសាច់ញាតិគ្រួសារ) ធ្វើការរួមគ្នាក្នុងក្រសួង ឬស្ថាប័នរដ្ឋតែមួយនៅកម្ពុជា។ នៅក្នុងភាសាច្បាប់ និងនយោបាយសកល បាតុភូតនេះត្រូវបានគេហៅថា «បក្ខពួកនិយម ឬគ្រួសារនិយម» ឬប្រព័ន្ធខ្សែស្រឡាយ ។
របាយការណ៍របស់វិទ្យាស្ថាន Bertelsmann Stiftung (BTI) ចេញផ្សាយអំឡុងឆ្នាំ២០២៤ បានបង្ហាញថា ស្ថាប័នរដ្ឋរបស់កម្ពុជាត្រូវបានជះឥទ្ធិពលយ៉ាងខ្លាំងដោយប្រព័ន្ធបក្ខពួកនិយម និងបណ្តាញក្រៅផ្លូវការ។ ការផ្ទេរតំណែង ឬការតែងតាំងមន្ត្រីជាន់ខ្ពស់ ជំនួសដោយកូនប្រុស ឬកូនស្រី នៅក្នុងក្រសួងដដែល (ដូចជាក្រសួងការពារជាតិ ក្រសួងមហាផ្ទៃ និងក្រសួងពាក់ព័ន្ធផ្សេងទៀត) ដែលបង្កើតទៅជាទម្រង់តុលាការតំណវង្ស។
ការសិក្សា និងការស្ទង់មតិរបស់អង្គការតម្លាភាពអន្តរជាតិកម្ពុជា ជារឿយៗបានរកឃើញថា ប្រជាពលរដ្ឋ និងយុវជនខ្មែរមើលឃើញថា ខ្សែស្រឡាយ ឬសាច់ញាតិ គឺជាកត្តាសំខាន់មួយក្នុងការទទួលបានការងារ ឬតំណែងនៅក្នុងស្ថាប័នរដ្ឋ។
ជុំវិញបញ្ហានេះ អ្នកឃ្លាំមើលនិយាយថា ការដែលឪពុកនិងកូន ឬសាច់ញាតិធ្វើការក្នុងក្រសួងតែមួយ និងបន្តតំណែងពីគ្នានេះ ធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់ «ប្រព័ន្ធគុណាធិបតេយ្យ» ដែលផ្ដល់អំណាច រង្វាន់ តួនាទី ឬការផ្សព្វផ្សាយដល់បុគ្គលម្នាក់ៗ ផ្អែកលើសមត្ថភាព ទេពកោសល្យ និងការខិតខំប្រឹងប្រែង ជាជាងផ្អែកលើវណ្ណៈសង្គម ទ្រព្យសម្បត្តិ គ្រួសារសាច់ញាតិ ឬខ្សែស្រឡាយ ព្រោះវាអាចកាត់ផ្តាច់ឱកាសរបស់បុគ្គលដែលមានសមត្ថភាពពិតប្រាកដមកពីខាងក្រៅ។
បញ្ហាទាំងអស់នេះ មិនអាចសង្គ្រោះកម្ពុជាឱ្យរើខ្លួនចេញពីដែនដីពួកឧក្រិដ្ឋជនបានទេ ហើយទីបំផុត ប្រព័ន្ធគ្រួសារនិយម នឹងបង្កគ្រោះថ្នាក់ដល់ពលរដ្ឋកាន់តែច្រើនថែមទៀត បើកម្ពុជាគ្មានរចន្តជំរុញឱ្យស្តារប្រប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស ដើម្បីឱ្យពលរដ្ឋក្លាយជាម្ចាស់ប្រទេស ដូចមានចែងក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទេនោះ៕
