នៅក្នុងទិវារដ្ឋធម្មនុញ្ញខួបលើកទី៣៣ នៅថ្ងៃទី២៤ខែកញ្ញានេះ លោកហ៊ុន សែន ប្រធានព្រឹទ្ធសភា បានចេញសារអបអរសាទរទិវានេះ ខណៈបក្សប្រឆាំង និងអ្នកឃ្លាំមើលមួយចំនួន លើកឡើងថា ការដែលយួន សៀមអាចរំលោភឈ្លានពានយកទឹកដីខ្មែរបាន ក្រុមឧក្រិដ្ឋជនអន្តរជាតិអាចយកកម្ពុជាធ្វើជាទីតាំងឧក្រិដ្ឋកម្មឆបោកតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាបាន និងកម្ពុជាកើតមានវិបត្តិចាក់ស្រេះដូចបច្ចុប្បន្ន គឺដោយសារតែរដ្ឋាភិបាលនៃបក្សប្រជាជន មិនអនុវត្តតាមឱ្យបានពេញលេញនូវរដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់ជាតិនេះ។
សូមបញ្ជាក់ថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា ត្រូវបានអតីតព្រះមហាវីរៈក្សត្រព្រះបាទ នរោត្តម សីហនុ ឡាយព្រះហស្តលេខាប្រកាសឱ្យប្រើ នៅថ្ងៃទី២៤ ខែកញ្ញា ឆ្នាំ១៩៩៣ ដោយបានកែប្រែរបបនយោបាយប្រទេសកម្ពុជា ពីរដ្ឋកុម្មុយនិស្ត មកជារដ្ឋរាជាធិបតេយ្យអាស្រ័យធម្មនុញ្ញ។
ដំបូងឡើយ រដ្ឋធម្មនុញ្ញដែលជាច្បាប់កំពូលរបស់ជាតិនេះ មានតែ១៤ ជំពូក និង១៣៩ មាត្រាប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែបន្ទាប់ពីការធ្វើវិសោធនកម្មជាច្រើនលើក មកដល់ពេលនេះ រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជាមាន ១៧ ជំពូក និង១៦០ មាត្រា។ វិសោធនកម្មចុងក្រោយបំផុត ត្រូវបានធ្វើឡើងនៅខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៥ ដោយធ្វើវិសោធនកម្មមាត្រា៣៣ កែប្រែឱ្យមានការដកសញ្ជាតិខ្មែរ ពីពលរដ្ឋខ្មែរដែលត្រូវកំណត់ក្នុងច្បាប់។ នេះបើយោងតាមមជ្ឈមណ្ឌលសិទ្ធិមនុស្សកម្ពុជា។
លោកហ៊ុន សែន ប្រធានព្រឹទ្ធសភា និងជាប្រធានកណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា បានចេញសារអបរទិវារដ្ឋធម្មនុញ្ញខួបលើកទី៣៣នេះ និងថ្លែងថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញ គឺជាច្បាប់កំពូលនៃព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា។ ច្បាប់ និងសេចក្តីសម្រេចទាំងឡាយនៃស្ថាប័ននានារបស់រដ្ឋ ត្រូវស្របទៅនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាដាច់ខាត។
បើតាមប្រធានព្រឹទ្ធសភា រដ្ឋធម្មនុញ្ញកម្ពុជា បានចែងអំពីគោលការណ៍ នៃការបែងចែកអំណាចដាច់ដោយឡែកពីគ្នា គឺអំណាចនីតិបញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការ ហើយក៏បានអនុម័តនូវសិទ្ធិជាមូលដ្ឋានរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ និងគោលការណ៍នីតិរដ្ឋជាដើម។ នេះបើយោងតាមសំណេរនៅលើហ្វេសប៊ុករបស់លោក ហ៊ុន សែន នៅថ្ងៃទី២៤ខែកញ្ញានេះ។
គណបក្សកម្លាំងជាតិ ជាគណបក្សប្រឆាំងដែលត្រូវបានគេមើលថា កំពុងតែទទួលរងគ្រោះដោយសារការធ្វើទុក្ខបុកម្នេញ ពីប្រព័ន្ធតុលាការដែលស្ថិតនៅក្រោមបក្សកាន់អំណាច នៅថ្ងៃទី២៤ខែកញ្ញានេះ បានចេញសេចក្តីថ្លែងការណ៍មួយ អបអរទិវារដ្ឋធម្មនុញ្ញ និងបានធ្វើការកត់សម្គាល់ថា ដំណើរការអនុវត្តរដ្ឋធម្មនុញ្ញកន្លងមក នៅមិនទាន់បានពេញលេញ និងមិនស្របតាមស្មារតីដើមនៅឡើយទេ។ ជាក់ស្តែងការធ្វើវិសោធនកម្មជាបន្តបន្ទាប់ ការកែប្រែរដ្ឋធម្មនុញ្ញជាច្រើនលើក ត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីឆ្លើយតបនឹងស្ថានការណ៍នយោបាយចំពោះមុខ ជាជាងផលប្រយោជន៍ជាតិពិតប្រាកដ ដែលធ្វើឱ្យប៉ះពាល់ដល់តុល្យភាពអំណាច និងស្មារតីដើមនៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ។
គណបក្សកម្លាំងជាតិ បន្តថា ជាងនេះទៅទៀតការអនុវត្តជាក់ស្តែង គោលការណ៍មួយចំនួន ត្រូវបានរំលោភបំពាន ដូចជា បញ្ហាសិទ្ធិមនុស្ស សេរីភាពជាមូលដ្ឋាន សេរីភាពនយោបាយ ឯករាជ្យភាពនៃតុលាការ និងគោលការណ៍បែងចែកអំណាច រវាងនីតិបញ្ញត្តិ នីតិប្រតិបត្តិ និងតុលាការ នៅតែជួបប្រឈមនឹងការកម្រិត និងការរំលោភបំពាន ដោយមិនអាចអនុវត្តបានពេញលេញ តាមស្មារតីនៃរដ្ឋធមនុញ្ញនៅឡើយ។
វីអូឌី មិនអាចទាក់ទងលោក ប៉ែន បូណា អ្នកនាំពាក្យរដ្ឋាភិបាល ដើម្បីស្នើសុំធ្វើអត្ថាធិប្បាយលើបញ្ហានេះបានទេ។
នៅក្នុងកម្មវិធីផ្សាយបន្តផ្ទាល់នៅថ្ងៃទី២៤ខែកញ្ញានេះ លោក ប៉ែន បូណា ក៏មិនបាននិយាយអ្វីទាក់ទងនឹងខួបរដ្ឋធម្មនុញ្ញលើកទី៣៣នេះដែរ។
ប៉ុន្តែទាក់ទងនឹងឧក្រិដ្ឋកម្មអនឡាញ លោកបានលើកយកសម្តីរបស់លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលបានថ្លែងក្នុងពិធីបើកសន្និសីទអន្តរជាតិ ស្តីពី ការប្រយុទ្ធប្រឆាំងការឆបោកតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យា កាលពីថ្ងៃទី២៣ខែកញ្ញា មកនិយាយថា៖ «កម្ពុជានឹងមិនក្លាយជាជម្រកសុវត្ថិភាព សម្រាប់ការឆបោកតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យាឡើយ កម្ពុជាក៏នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យបណ្តាញឧក្រិដ្ឋជនបំផ្លាញវឌ្ឍនភាពរបស់ប្រទេស និងជីវភាពរស់នៅរបស់ប្រជាជនកម្ពុជាជាង ១៧លាននាក់នោះដែរ។ ឧស្សាហកម្មឆបោកតាមប្រព័ន្ធបច្ចេកវិទ្យា មិនបានចាប់ផ្តើមនៅកម្ពុជាទេ ហើយក៏មិនមែនកើតឡើងតែនៅក្នុងប្រទេសកម្ពុជានោះដែរ»។
ទាក់ទងនឹងរដ្ឋធម្មនុញ្ញ លោកបណ្ឌិត ឡៅ ម៉ុងហៃ បានទាញការចាប់អារម្មរណ៍ថា អ្នកនយោបាយក្តី មន្ត្រីរាជការក្តី ដែលជាភ្នាក់ងាររបស់រដ្ឋ និងជាអ្នកបម្រើប្រជាពលរដ្ឋ និងដែលបំពេញករណីយកិច្ចពាក់ព័ន្ធប្រជាពលរដ្ឋ ត្រូវចងចាំ និងអនុវត្តជានិច្ចនូវមាត្រា៥២ នៃរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ដែលចែងថា “រដ្ឋយកចិត្តទុកដាក់ជាអាទិភាព ចំពោះជីវភាពរស់នៅ និងសុខមាលភាពរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ”។
លោក ម៉ែន ណាត ប្រធានក្រុមប្រឹក្សាឃ្លាំមើលកម្ពុជា បានថ្លែងថា ពាក្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ គួរត្រូវបានប្រើឱ្យបានទូលំទូលាយ និងត្រូវពន្យល់ដល់ពលរដ្ឋឱ្យបានយល់ពីខ្លឹមសារច្បាស់លាស់ ពីព្រោះរដ្ឋធម្មនុញ្ញគឺជាច្បាប់គោល ជាច្បាប់មេរបស់ប្រទេស ដែលទាំងព្រះមហាក្សត្រ ទាំងមន្ត្រី ទាំងពលរដ្ឋ គឺត្រូវតែគោរពច្បាប់នេះជាធំ។ លើសពីនេះ ទាំងរដ្ឋសភា ព្រឹទ្ធសភា និងរដ្ឋាភិបាល មិនត្រូវធ្វើច្បាប់ណាផ្សេង ដែលមានខ្លឹមសារផ្ទុយពីរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះទេ។
មួយទៀត ពាក្យរដ្ឋធម្មនុញ្ញនេះ លោកថា មានន័យទូលំទូលាយណាស់ និយាយពីការការពារបូរណភាពទឹកដី អធិបតេយ្យភាពជាតិ ការពារផលប្រយោជន៍របស់ជាតិ ផលប្រយោជន៍របស់ពលរដ្ឋ និងសិទ្ធិសេរីភាពជាមូលដ្ឋានរបស់ប្រជាពលរដ្ឋជាដើម។ល។ ក្រៅពីនេះ រដ្ឋាភិបាលមានកាតព្វកិច្ចជាច្រើនទៀត ដែលត្រូវធ្វើដើម្បីឱ្យប្រជាពលរដ្ឋគ្រប់រូបរស់នៅបានសុខសាន្ត រដ្ឋមានការរីកចម្រើនខ្ពង់ខ្ពស់ មានកេរ្តិ៍ល្អលើឆាកអន្តរជាតិជាដើម។
លោកថា៖ «តែវាជារឿងមួយខុសស្រឡះនូវការរំពឹងទុក្ខរបស់ប្រជាពលរដ្ឋ។ មានរដ្ឋធម្មនុញ្ញល្អ ប៉ុន្តែរដ្ឋាភិបាលកម្ពុជាបែរជាយករដ្ឋធម្មនុញ្ញធ្វើជាបាយឡុកបាយឡ មិនគោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញទេ គឺប្រើអំណាចអាជ្ញាសឹក ក្រុមគ្រួសារបក្ខពួកជាន់ឈ្លីរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ធ្វើទុក្ខបុកម្នេញពលរដ្ឋចាប់ពលរដ្ឋដាក់គុក ចាប់អ្នកនយោបាយដាក់គុកតាមទំនើងចិត្ត សិទ្ធិសេរីភាពក្នុងការចូលរួមធ្វើបក្សនយោបាយ ចូលរួមនយោបាយហ្នឹង ក៏រដ្ឋាភិបាលមិនឱ្យគេធ្វើបានពេញលេញដែរ គាបសង្កត់គេ បង្កើតច្បាប់ផ្តេសផ្តាសគាបសង្កត់គេ»។
ចំណែក លោក សេង វណ្ណលី អ្នកតាមដានភូមិសាស្ត្រនយោបាយ បានលើកឡើងថា បញ្ហាធំរបស់កម្ពុជា គឺអ្នកកាន់អំណាចនិយាយថា គោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ប៉ុន្តែការអនុវត្តជាក់ស្ដែងនៅមានគម្លាតធំ។ រដ្ឋធម្មនុញ្ញ ធានាសិទ្ធិពលរដ្ឋ និងប្រជាធិបតេយ្យសេរីពហុបក្ស។ បើពលរដ្ឋប្រើសិទ្ធិរិះគន់ដោយសន្តិវិធី បែរជារងការគំរាមកំហែង ឬជាប់ពន្ធនាគារ នោះការប្រារព្ធទិវារដ្ឋធម្មនុញ្ញ ក៏មានតែសម្បកក្រៅ។ ការគោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ ត្រូវបង្ហាញតាមរបៀបដែលរដ្ឋប្រព្រឹត្តចំពោះពលរដ្ឋ ជាពិសេសអ្នកដែលមិនគាំទ្ររដ្ឋាភិបាល។
បើតាមអ្នកជំនាញភូមិសាស្រ្តនយោបាយរូបនេះ ចំណុចដែលគួរឱ្យកត់សម្គាល់ គឺការប្រើច្បាប់ដើម្បីដាក់សម្ពាធលើអ្នកនយោបាយប្រឆាំង សកម្មជនសិទ្ធិមនុស្ស និងអ្នកការពារបរិស្ថាន។ ករណីសកម្មជនមាតាធម្មជាតិដែលជាប់ពន្ធនាគារ ហើយអង្គការសិទ្ធិមនុស្សបានទាមទារឱ្យដោះលែង គឺជាឧទាហរណ៍ដ៏គួរឱ្យបារម្ភ។ រដ្ឋាភិបាលគួរឆ្លើយនឹងបញ្ហាដែលសកម្មជនលើកឡើង និងបង្ហាញភស្តុតាងចំពោះបទចោទ។ ការរិះគន់រដ្ឋាភិបាលមិនស្មើនឹងការប្រឆាំងជាតិ ហើយការការពារធនធានធម្មជាតិ ក៏មិនមែនជាបទល្មើសដែរ។
សម្រាប់លោកម៉ែន ណាត បន្ថែមពីនេះ រដ្ឋាភិបាលដែលបានបង្កើតឡើងដោយគណបក្សប្រជាជនកម្ពុជា ក្នុងរយៈពេល ៣៣ឆ្នាំមកនេះ មិនបានការពារបូរណភាពទឹកដីកម្ពុជាឱ្យបានគង់វង្ស ស្របទៅតាមរដ្ឋធម្មនុញ្ញនោះទេ គឺបានបណ្តែតបណ្តោយឱ្យប្រទេសជិតខាងជាពិសេសប្រទេសថៃ និងវៀតណាម ឈ្លានពានយកទឹកដីខ្មែរតាមអំពើចិត្ត។ លើសពីនេះ ក្រៅពីការដឹកនាំប្រទេសធ្វើឱ្យកើតមានវិបត្តិចាក់ស្រេះ បំផ្លិចបំផ្លាញធនធានធម្មជាតិ គ្រឿងញៀនកើតមាននៅពាសពេញផ្ទៃប្រទេស អំពើអយុត្តិធម៌សង្គមកាន់តែរីករាលដាល រដ្ឋាភិបាលលោកហ៊ុន ម៉ាណែត នៃបក្សប្រជាជន ក៏បានគប់គិតបង្កើតឱ្យមានឧក្រិដ្ឋកម្មអនឡាញធ្វើឱ្យកម្ពុជាមានកេរ្តិ៍ស្អុយអាសោច នៅពេញពិភពលោកផងដែរ។
លោកថា៖ «ស្រុកទេសដែលកើតវឹកវរដែលមានវិបត្តិចាក់ស្រេះ ដែលជួបរឿងគួរឱ្យអណោចអធមសព្វថ្ងៃនេះ គឺបណ្តាលមកពីរដ្ឋាភិបាលហ្នឹង រដ្ឋាភិបាលហ្នឹងអសមត្ថភាពក្នុងការដឹកនាំប្រទេស រដ្ឋាភិបាលហ្នឹងពុករលួយ រដ្ឋាភិបាលហ្នឹងបក្ខពួកនិយម រដ្ឋាភិបាលហ្នឹងមិនយកច្បាប់នីតិរដ្ឋហ្នឹងឱ្យរឹងមាំទេ រដ្ឋាភិបាលហ្នឹងពោរពេញទៅដោយមនុស្សទុច្ចរិតមួយចំនួន ហើយមនុសុ្សទុច្ចរិតអស់ហ្នឹងបង្កើតភាពវឹកវរដល់សង្គមយ៉ាងសង្វេគ។ រឿងល្បែងអនឡាញដែលកំពុងធ្វើឱ្យអសោចកេរ្តិ៍ ធ្វើឱ្យខាតបង់សេដ្ឋកិច្ច ទេសចរណ៍ ធ្វើឱ្យបាត់បង់ការជឿទុកចិត្តពីអន្តរជាតិ»។
លោក សេង វណ្ណលី បន្ថែមថា រឿងមួយទៀត គឺការកែច្បាប់ដើម្បីបង្កើនអំណាចរបស់ខ្លួន និងបង្រួមសិទ្ធិអ្នកដទៃ។ លោកថា មានសំឡេងភាគច្រើនក្នុងសភា មិនមែនមានន័យថា អាចកែច្បាប់តាមអំពើចិត្តបានទេ។ ការកែច្បាប់ដែលបើកផ្លូវឱ្យដកសញ្ជាតិខ្មែរ បានធ្វើឱ្យអង្គការសិទ្ធិមនុស្សព្រួយបារម្ភថា វាអាចក្លាយជាឧបករណ៍បំភ័យអ្នករិះគន់។ សញ្ជាតិខ្មែរមិនគួរក្លាយជារង្វាន់សម្រាប់អ្នកគាំទ្ររដ្ឋាភិបាល ឬជាអាវុធដាក់ទោសអ្នកមានមតិផ្ទុយឡើយ។
លោកបន្តថា បើរដ្ឋាភិបាលលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ចង់បង្ហាញថា គោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញពិត ត្រូវធានាឱ្យអ្នកជាប់ឃុំដោយសារការបញ្ចេញមតិ ដោយសន្តិវិធី ទទួលបានសេរីភាព បញ្ឈប់ការគំរាមអ្នករិះគន់ និងបើកឱ្យបក្សប្រឆាំង អ្នកសារព័ត៌មាន និងសង្គមស៊ីវិលធ្វើការដោយសេរី។ បន្ថែមពីនេះ លោកថា ត្រូវទុកឱ្យតុលាការសម្រេចក្ដីដោយឯករាជ្យ ហើយស៊ើបអង្កេតអ្នកប្រព្រឹត្តខុសដោយមិនរើសមុខ ទោះជាមន្ត្រីធំ អ្នកមានអំណាច ឬអ្នកជិតស្និទ្ធរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។ រដ្ឋាភិបាលមិនអាចទាមទារឱ្យពលរដ្ឋគោរពច្បាប់ ខណៈអ្នកកាន់អំណាចគេចពីការទទួលខុសត្រូវបានទេ។
លោក វណ្ណលី បន្ថែមថា រដ្ឋធម្មនុញ្ញមានតម្លៃពិត នៅពេលវាអាចការពារពលរដ្ឋពីការរំលោភអំណាច និងដាក់អ្នកកាន់អំណាចឱ្យនៅក្រោមច្បាប់។ បើអ្នករិះគន់នៅតែភ័យខ្លាច ហើយអ្នកមានអំណាចនៅតែអាចធ្វើអ្វីតាមអំពើចិត្ត នោះពាក្យថា ការគោរពរដ្ឋធម្មនុញ្ញ គ្រាន់តែជាពាក្យសម្រាប់និយាយក្នុងពិធីប៉ុណ្ណោះ៕
