បញ្ហាសំខាន់មិនមែនថា មន្ត្រីរាជការអាចជាសមាជិកគណបក្សនយោបាយ ឬអត់នោះទេ។ បញ្ហាគឺតើមន្ត្រីដែលទទួលប្រាក់ខែពីរដ្ឋ កំពុងបម្រើរដ្ឋ ឬកំពុងប្រើតួនាទីរដ្ឋទៅបម្រើគណបក្សកាន់អំណាច? នៅពេលព្រំដែនរវាងរដ្ឋ និងបក្ស កាន់តែស្រពិចស្រពិល អព្យាក្រឹតភាពរបស់រដ្ឋបាលសាធារណៈ ក៏កាន់តែខ្សោយ ហើយគណបក្សកាន់អំណាចតែងទទួលបានអត្ថប្រយោជន៍ដែលគូប្រជែងមិនមាន។
ច្បាប់ស្តីពីសហលក្ខន្តិកៈមន្ត្រីរាជការស៊ីវិល ដែលរដ្ឋសភាអនុម័តនៅថ្ងៃទី២១ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៤ ហើយប្រកាសឱ្យប្រើនៅថ្ងៃទី២៦ ខែតុលា ឆ្នាំ១៩៩៤ ចែងក្នុងមាត្រា ៣៧ ថា មន្ត្រីរាជការត្រូវរក្សាអព្យាក្រឹតភាពក្នុងការបំពេញមុខងារ និងហាមប្រើតួនាទី ឬសម្ភារៈរដ្ឋ ដើម្បីធ្វើការឱ្យ ឬប្រឆាំងបេក្ខជន ឬគណបក្សនយោបាយណាមួយ។ ការបំពានត្រូវចាត់ទុកជាកំហុសវិជ្ជាជីវៈ។ ន័យរបស់ច្បាប់គឺច្បាស់ មន្ត្រីមានសិទ្ធិនយោបាយជាបុគ្គល ប៉ុន្តែមិនអាចយកអំណាចរដ្ឋទៅធ្វើជាអំណាចបក្សបានទេ។
ច្បាប់បោះឆ្នោតក៏ហាមប្រើថវិកា សម្ភារៈ ឧបករណ៍ និងយានយន្តរបស់រដ្ឋ ដើម្បីឃោសនាឱ្យគណបក្ស ឬបេក្ខជនណាមួយ។ នេះមានន័យថា ថវិការដ្ឋ អគាររដ្ឋ ឡានរដ្ឋ ម៉ោងធ្វើការ និងអំណាចរបស់មន្ត្រី មិនមែនជាទ្រព្យសម្បត្តិរបស់គណបក្សកាន់អំណាចទេ។ វាជាទ្រព្យសាធារណៈដែលពលរដ្ឋគ្រប់និន្នាការនយោបាយជាអ្នករួមចំណែក។
ប៉ុន្តែការឃ្លាំមើលការបោះឆ្នោតបង្ហាញពីបញ្ហាដែលគួរឱ្យព្រួយបារម្ភ។ ក្នុងរបាយការណ៍ចុងក្រោយស្តីពីការបោះឆ្នោតជាតិឆ្នាំ២០២៣ អង្គការ COMFREL បានកត់ត្រាយ៉ាងហោចណាស់ ១៥៨ ករណី នៅ ១២ ខេត្ត ដែលអាជ្ញាធរមូលដ្ឋាន កងកម្លាំងប្រដាប់អាវុធ នគរបាល និងមេភូមិ ត្រូវបានរកឃើញថាចូលរួមជាសមាជិកគណៈកម្មការឃោសនា ឬព័ត៌មានរបស់គណបក្សកាន់អំណាច។ អង្គការ COMFREL ក៏កត់ត្រា ១៧៥ ករណី នៃការចែកអំណោយក្នុងបរិបទស្វែងរកការគាំទ្រនយោបាយ និង ៣ ករណីដែលមានស្លាក ឬសម្ភារៈគណបក្សនៅក្នុងបរិវេណអគាររដ្ឋ។
បញ្ហានេះមិនមែនត្រឹមតែរឿងស្លាកបក្ស ឬមន្ត្រីម្នាក់ទៅចូលរួមពិធីបក្សនោះទេ។ វាប៉ះពាល់ដោយផ្ទាល់ដល់ភាពស្មើគ្នានៃការប្រកួតប្រជែងនយោបាយ។ បក្សប្រឆាំងត្រូវប្រើធនធានរបស់ខ្លួន ខណៈបក្សកាន់អំណាចអាចទទួលផលពីបណ្តាញមន្ត្រី អាជ្ញាធរ និងស្ថាប័នដែលមានស្រាប់ ប្រសិនបើព្រំដែនរវាងតួនាទីរដ្ឋ និងតួនាទីបក្ស មិនត្រូវបានអនុវត្តយ៉ាងតឹងរ៉ឹង។
បណ្តាញអាស៊ីដើម្បីការបោះឆ្នោតដោយសេរី (ANFREL) ក្នុងរបាយការណ៍មុនការបោះឆ្នោត ចេញថ្ងៃទី៥ ខែកក្កដា ឆ្នាំ២០២៣ ក៏បានរាយការណ៍ពីការចោទប្រកាន់របស់អ្នកផ្តល់ព័ត៌មានជាច្រើនអំពីការប្រើធនធានរដ្ឋដើម្បីផ្តល់អត្ថប្រយោជន៍ដល់ CPP និងបានព្រមានថា ការប្រើធនធានសាធារណៈសម្រាប់ផលប្រយោជន៍បក្ស ធ្វើឱ្យការប្រកួតប្រជែងមិនស្មើគ្នា។
បញ្ហាដែលកាន់តែច្បាស់គឺ ការអនុវត្តមាត្រា ៣៧ មិនគួរមានស្តង់ដារពីរឡើយ។ នៅឆ្នាំ២០២៣ មន្ត្រីរាជការ ២ រូប ដែលមានតួនាទីក្នុងគណបក្សភ្លើងទៀន ត្រូវបានលុបឈ្មោះចេញពីក្របខណ្ឌ ដោយឯកសារផ្លូវការយោងទៅមាត្រា ៣៧។ ករណីនេះបង្កើតជាសំណួរអំពីភាពមិនស្មើគ្នានៃការអនុវត្តច្បាប់ ព្រោះអ្នកឃ្លាំមើលបោះឆ្នោតនៅឆ្នាំដដែលក៏បានរាយការណ៍ពីមន្ត្រី និងអាជ្ញាធរជាច្រើនដែលចូលរួមក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធឃោសនារបស់គណបក្សកាន់អំណាច។ ច្បាប់ដែលតឹងចំពោះមន្ត្រីដែលនៅជាមួយបក្សមួយ ប៉ុន្តែធូរចំពោះមន្ត្រីដែលនៅជាមួយបក្សមួយទៀត នឹងបាត់បង់អត្ថន័យនៃអព្យាក្រឹតភាព។
ផលប៉ះពាល់ធ្ងន់បំផុត គឺទៅលើរចនាសម្ព័ន្ធរដ្ឋ។ នៅពេលការឡើងតំណែង ការរក្សាតំណែង ឬឱកាសក្នុងរដ្ឋបាល ត្រូវបានពលរដ្ឋមើលឃើញថាពាក់ព័ន្ធនឹងភាពស្មោះត្រង់ចំពោះបក្ស នោះមន្ត្រីនឹងបម្រើអ្នកមានអំណាច ជាជាងបម្រើច្បាប់ និងពលរដ្ឋ។ វិជ្ជាជីវៈមន្ត្រីស៊ីវិលនឹងខ្សោយ ខណៈបណ្តាញនយោបាយនឹងកាន់តែរឹងមាំឡើង។
បើការលាយបញ្ចូលបក្សនិងរដ្ឋ ការប្រើធនធានសាធារណៈ និងការអនុវត្តច្បាប់មិនស្មើគ្នានៅតែបន្ត នោះការបោះឆ្នោតឆ្នាំ២០២៧ និងឆ្នាំ២០២៨ នឹងប្រឈមបញ្ហាធ្ងន់ធ្ធរលើភាពសេរី យុត្តិធម៌ និងស្មើភាពនៃការប្រកួតប្រជែង។ ការបោះឆ្នោតអាចនៅតែប្រព្រឹត្តទៅ ប៉ុន្តែទីលានប្រកួតនយោបាយនឹងមិនស្មើគ្នា។
បើបក្សនិងរដ្ឋ កាន់តែរលាយចូលគ្នា ការបោះឆ្នោតនៅតែអាចមាន ប៉ុន្តែប្រជាធិបតេយ្យនឹងកាន់តែខ្សោយ ហើយស្ថាប័នរដ្ឋកាន់តែពឹងផ្អែកលើគណបក្សកាន់អំណាច។ ប្រសិនបើនិន្នាការនេះបន្តយូរ រដ្ឋឯកបក្សក៏មិនចាំបាច់មានសរសេរនៅក្នុងរដ្ឋធម្មនុញ្ញទេ ប៉ុន្តែអាចកើតមានជាក់ស្តែង តាមរយៈការលាយបញ្ចូលបក្សជាមួយរដ្ឋ និងការគ្រប់គ្រងស្ថាប័នដោយគណបក្សកាន់អំណាច៕
អត្ថបទដោយ៖ លោក សុក្រឹត ពុទ្ធិ
