សង្គមស៊ីវិល គាំទ្រចំពោះជំហររបស់រដ្ឋាភិបាល ក្នុងការរកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធី ជូនអ្នកស្រី សែម សុខគា និងពលរដ្ឋដែលនៅសេសសល់ ក្នុងរឿងបញ្ហាដីធ្លីនៅតំបន់អន្ទង់អាំង ឬភ្នំ១៥០០ ក្នុងខេត្តពោធិ៍សាត់ ដោយថា ការយកប្រព័ន្ធតុលាការមកដាក់សម្ពាធពលរដ្ឋ និងការបណ្តេញពលរដ្ឋចេញពីដីលំនៅឋានទាំងបង្ខំ ដោយមិនផ្តល់គោលនយោបាយ ឬសំណងជាមុន មិនមែននីតិវិធីល្អក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាជម្លោះដីធ្លីនោះទេ។
កាលពីអំឡុងពាក់កណ្តាលមីនា ឆ្នាំ២០២៥ អាជ្ញាធរខេត្តពោធិ៍សាត់ បានដាក់កម្លាំងចុះរុះរើផ្ទះប្រជាពលរដ្ឋជាង ២០គ្រួសារ ឱ្យរាបដល់ដី នៅចំណុចតំបន់អន្ទង់អាំង ឬភ្នំ១៥០០ ក្នុងឃុំអន្លង់រាប ក្នុងស្រុកវាលវែង ដោយអាជ្ញាធរចោទថាពលរដ្ឋទាំងនោះរស់នៅខុសច្បាប់លើដីតំបន់ការពារបៃតង ខណៈពលរដ្ឋមួយចំនួនរងការចោទប្រកាន់ថា បានទៅរុករានដីព្រៃតំបន់ការពារដោយខុសច្បាប់។
បន្ទាប់ពីមានហេតុការណ៍នោះ ប្រជាពលរដ្ឋដែលរងការបណ្តេញចេញ មានអ្នកខ្លះព្រមទទួលយកគោលនយោបាយដោះដូរដីរបស់រដ្ឋាភិបាលទៅកាន់តំបន់ដាច់ស្រយាល និងអ្នកខ្លះបានរត់ភៀសខ្លួនទៅកាន់តំបន់ផ្សេង ខណៈអ្នកខ្លះទៀតកំពុងប្រឈមមុខនឹងការចោទប្រកាន់តាមប្រព័ន្ធតុលាការ។ ក្រៅពីនោះ គេក៏សង្កេតឃើញស្ត្រីម្នាក់ ឈ្មោះ សែម សុខគា ដែលអះអាងថារស់នៅតំបន់នោះ បានឡើងមកដាក់ញត្តិសុំអន្តរាគមន៍ជាច្រើនលើកច្រើនសារ ពីក្រសួងស្ថាប័នថ្នាក់ជាតិ នៅរាជធានីភ្នំពេញផងដែរ។
ជុំវិញបញ្ហាដីធ្លីនៅតំបន់អន្ទង់អាំងនេះ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ក្នុងពិធីសម្ពោធផ្លូវជាតិលេខ១០ នៅខេត្តពោធិ៍សាត់ នាថ្ងៃទី១ ខែតុលា ម្សិលមិញ បានអំពាវនាវឱ្យអ្នកស្រី សែម សុខគា ចេញមុខមករកដំណោះស្រាយដោយសន្តិវិធីជាមួយក្រសួង និងអាជ្ញាធរពាក់ព័ន្ធ ដោយលោកថា កន្លងមក មន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌បានអញ្ជើញអ្នកស្រីមករកដំណោះស្រាយជាច្រើនលើកហើយ តែស្ត្រីរូបនេះមិនសហការ។
លោកក៏បានបញ្ជាទៅរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងយុត្តិធម៌ លោក កើត រិទ្ធ និងរដ្ឋមន្ត្រីក្រសួងរ៉ែ លោក កែវ រតនៈ សហការគ្នាស្វែងរកដំណោះស្រាយបញ្ហានេះ ជូនអ្នកស្រី សែម សុខគា ដោយមិនមានការចាប់ខ្លួនឡើយ។
លោកថា៖ «ប្អូនស្រី[អ្នកស្រី សែម សុខគា]ដែលបីកូនហើយ ទៅថា រដ្ឋបាលនេះអាក្រក់ណាស់ យាប់ជាងអាពតទៀតស្អីទៀត សូមចេញមក! យើងមិនចាប់ មិនយកអូសដំណើរទេ ដោះស្រាយគោលការណ៍ឱ្យជូនបាន តែនិយាយគ្នាឱ្យច្បាស់តើចង់បានស្អី?[…] ខ្ញុំអំពាវនាវឱ្យប្អូនស្រីចេញមក ជួបជាមួយក្រុមការងារទៅ យើងដោះស្រាយ វាគ្មានរឿងអីទៅធ្វើបាបគាត់ទេ បើថាឥឡូវគាត់ចង់បានដី ឥឡូវដីគាត់នៅណាឱ្យពិតប្រាកដ ចង់បានដីយ៉ាងម៉េច ដោះស្រាយយ៉ាងម៉េចមកនិយាយគ្នាទៅ»។
ជាមួយគ្នានេះ លោកនាយករដ្ឋមន្ត្រី ហ៊ុន ម៉ាណែត ក៏បានអំពាវនាវដល់ប្រជាពលរដ្ឋដែលនៅសេសសល់ មិនទាន់ទទួលយកគោលនយោបាយរបស់រដ្ឋាភិបាល ផ្តល់ការយោគយល់ និងចូលរួមសហការរកដំណោះស្រាយទាំងអស់គ្នា ខណៈលោកអះអាងថា រដ្ឋមិនយកដីរបស់ប្រជាពលរដ្ឋនៅតំបន់នោះ ទៅឱ្យឯកជនធ្វើការអភិវឌ្ឍនោះទេ ដោយរក្សាដីប្រវែង ៤គីឡូម៉ែត្រ នៅតំបន់អន្ទង់អាំងនោះ ជាដីទេសភាពធម្មជាតិ ជាកន្លែងរួមសម្រាប់បម្រើផលប្រយោជន៍សាធារណៈ។
មន្ត្រីអង្កេតជាន់ខ្ពស់នៃសមាគមការពារសិទ្ធិមនុស្សអាដហុក លោក យី សុខសាន្ត បានលើកឡើងនៅថ្ងៃទី០២ ខែតុលាថា នាពេលកន្លងមក ការដោះស្រាយបញ្ហាដីធ្លីនៅតំបន់អន្ទង់អាំង ពីសំណាក់អាជ្ញាធរដ្ឋ ហាក់ដូចជាដាក់គំនាប មិនស្មើភាព និងមិនយុត្តិធម៌សម្រាប់ពលរដ្ឋនោះទេ ដែលធ្វើឱ្យប្រជាពលរដ្ឋមានការភ័យខ្លាចអាជ្ញាធររដ្ឋ។ ចំណែកឯការដោះស្រាយនោះទៀតសោត លោកថា អាជ្ញាធរមិនបានរៀបចំទីតាំងថ្មី ដែលមានហេដ្ឋរចនាសម្ព័ន្ធគ្រប់គ្រាន់ជាមុនទេ ដោយផ្តល់តែដីគ្មានផ្ទះ ដែលធ្វើឱ្យពលរដ្ឋភាគច្រើនមិនអាចទៅរស់នៅតំបន់ថ្មីក្នុងឃុំប្រមោយ ស្រុកវាលវែងនោះបាន រហូតដល់មានការតវ៉ាមកដល់ថ្នាក់ជាតិ។
យ៉ាងណា លោកបង្ហាញការសាទរ និងគាំទ្រជំហររបស់រដ្ឋាភិបាលលោក ហ៊ុន ម៉ាណែត ដែលថានឹងដោះស្រាយបញ្ហាដីធ្លីនៅតំបន់អន្ទង់អាំងនេះ ដោយអហិង្សា និងសន្តិវិធី ជាជាងការយកដីការបស់តុលាការ តាមរកពលរដ្ឋ។
លោកថា៖ «យើងអត់ចង់ឃើញទេ រដ្ឋាភិបាលដោះស្រាយដោយគេហៅថា ប្រើប្រាស់មធ្យោបាយមិនល្អ ដែលធ្វើឱ្យមានការរំលោភសិទ្ធិមនុស្សទេ យើងចង់ឱ្យកម្ពុជាយើងដោះស្រាយតាមផ្លូវច្បាប់។ ហើយច្បាប់យើងល្អណាស់ សម្រាប់ការដោះស្រាយហ្នឹង ធានាដល់ប្រជាពលរដ្ឋដែលគាត់រស់នៅអាស្រ័យផល ពីព្រោះបើគ្មានប្រជាពលរដ្ឋ វាអត់មានរដ្ឋទេ អីចឹងប្រជាពលរដ្ឋគឺពឹងពាក់នៅលើរដ្ឋហើយ ហើយដីហ្នឹងដីរដ្ឋ អីចឹងការដែលពួកគាត់រស់នៅស្របច្បាប់ ឬមិនស្របច្បាប់ អាជ្ញាធរមានកាតព្វកិច្ចក្នុងការរៀបចំឱ្យពួកគាត់ បើគាត់អត់ដី រកដី បើគាត់មានបញ្ហា ដោះស្រាយឱ្យគាត់ នេះជាហេតុផលមួយដែលសមាគមអាដហុក យើងចង់ឃើញការដោះស្រាយដោយសន្តិវិធី ដែលរដ្ឋាភិបាលថាដោះស្រាយដោយឈ្នះៗដូចគ្នា មិនឱ្យមានអ្នកណាមួយចាញ់ទេ»។
វីអូឌី នៅមិនទាន់អាចសុំការអត្ថាធិប្បាយករណីនេះ ពីអ្នកស្រី សែម សុខគា និងពលរដ្ឋដែលរងផលប៉ះពាល់នៅតំបន់អន្ទង់អាំងបាននៅឡើយ គិតត្រឹមម៉ោងផ្សាយនេះ។
បើតាម អភិបាលខេត្តពោធិ៍សាត់ លោក ខូយ រីដា ឱ្យដឹងនាពេលកន្លងមក បញ្ហាដីធ្លីនៅតំបន់អន្ទង់អាំងដែលជាតំបន់ការពារបៃតងនេះ មានប្រជាពលរដ្ឋចំនួន ៩៨គ្រួសារ ដែលអាជ្ញាធរតម្រូវឱ្យរុះរើចេញ ក្នុងនោះមានពលរដ្ឋជាង ៦០គ្រួសារ បានផ្តិតមេដៃយល់ព្រមចាកចេញ និងទៅរស់នៅទីតាំងថ្មីដែលរដ្ឋរៀបចំជូន ខណៈពលរដ្ឋ ២៤គ្រួសារទៀត មិនព្រមចាកចេញ រហូតដល់អាជ្ញាធរបានប្រើវិធានការក្តៅ រុះរើផ្ទះនិងសំណង់រឹងចេញ កាលពីថ្ងៃទី១៨ ខែកុម្ភៈ ដល់ថ្ងៃទី២ ខែមីនា ឆ្នាំ២០២៥។
ចំណែក ក្រសួងយុត្តិធម៌ ធ្លាប់បានចេញសេចក្តីប្រកាសព័ត៌មានមួយកាលពីថ្ងៃទី៣០ ខែមីនា ថា ទីតាំងដីដែល អ្នកស្រី សែម សុខគា កំពុងកាន់កាប់ហើយដែលអះអាងថា មានប្លង់រឹងនោះ គឺជារឿងមិនពិត ព្រោះថាដីនេះស្ថិតនៅក្នុងតំបន់សហគមន៍នៃតំបន់ការពារធម្មជាតិ (តំបន់អន្ទង់អាំង) ហើយនៅក្នុងតំបន់នេះ ពុំមានដីណាមួយមានវិញ្ញាបនបត្រសម្គាល់ម្ចាស់អចលនវត្ថុ (ប្លង់រឹង)នោះទេ។
បើទោះជាមានការអះអាងបែបនេះក្តី ប៉ុន្តែក្រុមប្រជាពលរដ្ឋដែលរងការបណ្តេញចេញ បានអះអាងថា ដីដែលពួកគាត់បានរស់នៅជាង១០ឆ្នាំមកហើយនេះ ពុំស្ថិតនៅក្នុងតំបន់ការពារបៃតងនោះទេ គឺពួកគាត់បានទិញដីបន្តពីក្រុមកងទ័ព កាលពីអំឡុងឆ្នាំ២០១០ ដល់ឆ្នាំ២០១៣ ដើម្បីសាងសង់ផ្ទះរស់នៅ និងអ្នកខ្លះបានសាង់សង់ជារីស៊ត ហើយការទិញលក់នោះ ក៏មានឯកសារត្រឹមត្រូវដែលទទួលស្គាល់ដោយអាជ្ញាធរមូលដ្ឋានផងដែរ តាំងពីក្រោមការដឹកនាំរបស់អភិបាលខេត្តចាស់ លោក ម៉ៅ ធនិន។
បើតាមការិយាល័យឧត្តមស្នងការនៃអង្គការសហប្រជាជាតិ សិទ្ធិកាន់កាប់ដីធ្លី និងសិទ្ធិមានលំនៅឋានសមរម្យនៅកម្ពុជា ត្រូវបានគាំទ្រ និងការពារដោយច្បាប់ជាតិ និងស្តង់ដារអន្តរជាតិ ដើម្បីធានាឱ្យពលរដ្ឋមានសុវត្ថិភាព សេចក្តីថ្លៃថ្នូរ និងជីវភាពរស់នៅប្រកបដោយស្ថិរភាព។
របាយការណ៍ស្តីពី ស្ថានភាពសិទ្ធិដីធ្លីឆ្នាំ២០២៥ របស់សមាគមអាដហុក ចេញផ្សាយកាលពីថ្ងៃទី០៧ ខែឧសភា ឆ្នាំ២០២៦ បានរកឃើញថា ការរំលោភបំពានដីធ្លីនៅតែបន្តកើនឡើង ហើយកាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ ប៉ះពាល់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋជាង ៥ពាន់គ្រួសារ ហើយជាង៦០ភាគរយនៃការរំលោភបំពាន កើតចេញពីមន្ត្រីមានអំណាច និងក្រុមហ៊ុនដែលមានឥទ្ធិពល។
បើតាមអាដហុក ករណីវិវាទដីធ្លីថ្មីនៅឆ្នាំ២០២៥ មានចំនួន៤៥ករណី បន្ថែមលើករណីចាស់ៗជាច្រើនដែលមិនទាន់មានដំណោះស្រាយសមរម្យ ហើយប៉ះពាល់ដល់ប្រជាពលរដ្ឋចំនួន ៥ ៥២០គ្រួសារ និងផ្ទៃដីជាង ១១ម៉ឺនហិកតា (១១៥ ៤១៣ ហិកតា)។ ក្នុងនោះភាគរយខ្ពស់ នៃវិវាទពាក់ព័ន្ធនឹងការរំលោភដីធ្លីដោយបុគ្គលមានអំណាច ៤២ភាគរយ និងអ្នកមានទ្រព្យ/ក្រុមហ៊ុន ២០ភាគរយ ដែលជាការបង្ហាញពីឥទ្ធិពលខ្លាំងរបស់ក្រុមអាជ្ញាធរមានអំណាចលើការប្រើប្រាស់ធនធានដីធ្លី និងធនធានធម្មជាតិ។
អាដហុក បានវាយតម្លៃថា បញ្ហាវិវាទដីធ្លីនៅកម្ពុជា នៅតែបន្តមានលក្ខណៈធ្ងន់ធ្ងរ រ៉ាំរៃ និងស្មុគស្មាញ ដែលទាមទារឱ្យមានការកែលម្អផ្នែកច្បាប់ គោរពសិទ្ធិសហគមន៍ ទប់ស្កាត់អំពើពុករលួយ និងបញ្ឈប់ការប្រើអំណាចខុសពីគោលបំណងនៃច្បាប់ បើពុំនោះទេ វិវាទដីធ្លីនឹងបង្កផលប៉ះពាល់ធ្ងន់ធ្ងរដល់ស្ថិរភាពសេដ្ឋកិច្ច សង្គម និងការបាត់បង់ទំនុកចិត្តលើរដ្ឋាភិបាលនិងប្រព័ន្ធយុត្តិធម៌ ដែលអាចរារាំងដល់ការអភិវឌ្ឍរយៈពេលវែង៕
